ถนนบึงบัว-สามร้อยยอด รอยแผลพื้นที่ชุ่มน้ำโลก เผาบ้านของ ‘เสือปลา’?

โครงการก่อสร้างถนนบึงบัว – ชายหาดสามร้อยยอด ผ่าอุทยานฯ เขาสามร้อยยอด กำลังถูกตั้งคำถามถึงผลกระทบต่อพื้นที่ชุมน้ำระดับโลก และบ้านของ ‘เสือปลา’

การก่อสร้างถนนบึงบัว – ชายหาดสามร้อยยอด จ.ประจวบคีรีขันธ์ ตัดผ่านใจกลางอุทยานแห่งชาติเขาสามร้อยยอด กำลังถูกตั้งคำถามอย่างหนักจากกลุ่มนักอนุรักษ์และชาวบ้านในพื้นที่ถึงผลกระทบเชิงระบบนิเวศต่อทุ่งน้ำจืดอันเป็นแรมซาร์ไซต์สำคัญระดับโลก วิถีประมงพื้นบ้าน ตลอดจนสัตว์ป่าคุ้มครองหายากอย่าง ‘เลียงผา’ และ ‘เสือปลา’

 

โครงการก่อสร้างถนนสายใหม่ตัดผ่านใจกลางอุทยานแห่งชาติเขาสามร้อยยอด กำลังถูกตั้งคำถามอย่างหนักจากกลุ่มนักอนุรักษ์และชาวบ้านในพื้นที่ ถึงผลกระทบเชิงระบบนิเวศต่อทุ่งน้ำจืดอันเป็นแรมซาร์ไซต์สำคัญระดับโลก วิถีประมงพื้นบ้าน ตลอดจนสัตว์ป่าคุ้มครองหายากอย่าง “เลียงผา” และ “เสือปลา”

การก่อสร้างถนนบึงบัว– ชายหาดสามร้อยยอด ใน จ.ประจวบคีรีขันธ์ ระยะทาง 17 กิโลเมตร ต้องผ่าพื้นที่ชุ่มน้ำที่ใหญ่ที่สุดแห่งหนึ่งของประเทศ ซึ่งได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นพื้นที่ชุ่มน้ำที่มีความสำคัญระหว่างประเทศ (Ramsar Site) โดยโครงการนี้มีชื่อทางการว่า “โครงการศึกษาความเป็นไปได้และจัดทำรายงานการประเมินผลกระทบสิ่งแวดล้อม (EIA) เส้นทางท่องเที่ยวถนนบึงบัว – ชายหาดสามร้อยยอด จังหวัดประจวบคีรีขันธ์”

กรมทางหลวงชนบท กระทรวงคมนาคมเป็นหน่วยงานผู้รับผิดชอบโครงการหลัก โดยร่วมกับ จังหวัดประจวบคีรีขันธ์ และองค์การบริหารส่วนตำบล (อบต.) สามร้อยยอด อ้างเหตุผลการก่อสร้าง เพื่อส่งเสริมการท่องเที่ยวเชิงโครงข่าย (Thailand Riviera) เชื่อมโยงจุดท่องเที่ยวสำคัญระหว่าง “ศูนย์ศึกษาธรรมชาติบึงบัว” กับ “ชายหาดสามร้อยยอด” เป็นการเพิ่มความสะดวกในการสัญจร ลดระยะเวลาเดินทาง กระตุ้นเศรษฐกิจฐานราก และใช้ในการลาดตระเวนป้องกันพื้นที่อุทยานฯ

การก่อสร้างถนนบึงบัว – ชายหาดสามร้อยยอด เริ่มต้นจากทางหลวงหมายเลข 4 เชื่อมต่อกับถนนทางหลวงชนบทสาย ปข.1065 ลัดเลาะผ่านขอบบึง ชายเขา และตัดผ่านพื้นที่ส่วนหนึ่งของอุทยานแห่งชาติเขาสามร้อยยอด ก่อนจะไปเชื่อมต่อกับถนนเลียบชายหาด (ปข.4020) โดยเฉพาะช่วงเส้นทางประมาณ 2.33 กิโลเมตร ที่เป็นแนวตัดใหม่ผ่านพื้นที่ชุ่มน้ำทุ่งสามร้อยยอด

ความคืบหน้าล่าสุด และขั้นตอน EIA

ล่าสุดคณะกรรมการที่ปรึกษาอุทยานแห่งชาติเขาสามร้อยยอด (PAC) ได้ให้ความเห็นชอบในหลักการ เพื่อเปิดทางให้ดำเนินงานศึกษาความเป็นไปได้และออกแบบโครงการ เมื่อได้ไฟเขียวจาก PAC โครงการจึงเข้าสู่ขั้นตอนการจัดทำรายงานประเมินผลกระทบสิ่งแวดล้อม (EIA) เนื่องจากพื้นที่โครงการตั้งอยู่ในและใกล้เคียงพื้นที่อุทยานแห่งชาติ และพื้นที่ชุ่มน้ำที่มีความสำคัญระหว่างประเทศ (Ramsar Site) ในรัศมี 2 กิโลเมตร

ทั้งนี้ กรมทางหลวงชนบทได้เริ่มว่าจ้างบริษัทที่ปรึกษาเพื่อจัดเวทีรับฟังความคิดเห็นของประชาชน ครั้งที่ 1 (ปฐมนิเทศโครงการ เมื่อ 5 มิ.ย. 2569) ไปแล้ว ซึ่งมีความเห็นแตกออกเป็นสองฝ่ายอย่างชัดเจน ระหว่างกลุ่มที่ต้องการความสะดวกสบายในการเดินทางและผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจ กับกลุ่มท่องเที่ยวเชิงอนุรักษ์ ประชาสังคม และนักวิชาการที่ยื่นหนังสือคัดค้านและขอให้ทบทวนแนวเส้นทาง

ความหลากหลายทางชีวภาพทุ่งสามร้อยยอด

ทุ่งสามร้อยยอดเป็นพื้นที่ชุ่มน้ำน้ำจืดที่ใหญ่ที่สุดแห่งหนึ่งในประเทศไทย และได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นพื้นที่ชุ่มน้ำที่มีความสำคัญระหว่างประเทศ (Ramsar Site) ลำดับที่ 1105 ของโลก (ประกาศเมื่อปี 2551) ด้วยความโดดเด่นทางระบบนิเวศรอยต่อแบบ 3 น้ำ (น้ำจืด น้ำเค็ม น้ำกร่อย) และนิเวศผืนป่าหินปูน ซึ่งจำแนกความหลากหลายทางชีวภาพทุ่งสามร้อยยอด แบ่งออกได้ ดังนี้

• กลุ่มพรรณพืช (Flora)
  • พืชน้ำจืด: บัวหลวง, บัวสาย, จอก, แหน, อ้อ, สาน, ผักฉีด และก้านจอง ช่วยกรองสารพิษและเป็นแหล่งอนุบาลสัตว์น้ำ
  • พืชด่างและกก: ธูปฤาษี (Typha angustifolia) และกกทรงกระเทียม ขึ้นหนาแน่นเป็นกอใหญ่ ทำหน้าที่เป็นป่าหลบภัยและที่ซ่อนตัวของสัตว์ป่า
  • ไม้ป่าชายเลนและป่าชายหาด: แสมทะเล, ตาตุ่มทะเล และโพธิ์ทะเล บริเวณพื้นที่รอยต่อชายทะเล เชื่อมโยงระบบนิเวศภูเขา ห้วยน้ำจืด และอ่าวไทย
• สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม (Mammals)
  • สัตว์วิกฤตใกล้สูญพันธุ์:
    • เสือปลา (Prionailurus viverrinus): ใช้ทุ่งสามร้อยยอดเป็นถิ่นอาศัยและแหล่งล่าเหยื่อหลักที่สำคัญที่สุดแห่งหนึ่งในไทย
    • เลียงผา (Capricornis sumatraensis): สัตว์ป่าสงวนที่อาศัยตามภูเขาหินปูน และลงมาหากินแหล่งน้ำบริเวณเชิงบึง
  • สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมอื่น ๆ: นากใหญ่ขนเรียบ, ค้างคาวร้อยยอด และลิงแสม
• กลุ่มนก (Birds / Avian Sanctuary)
  • จำนวนสายพันธุ์: พบมากกว่า 300 ชนิด ทั้งนกประจำถิ่นและนกอพยพหนีหนาวตามเส้นทางบิน East Asian–Australasian Flyway
  • นกน้ำและนกหายาก: นกอ้ายงั่ว (Oriental Darter), นกกระเรียน, นกกระสาแดง, นกยางชนิดต่างๆ, นกเป็ดผี, นกตับคา และนกอีลุ้ม ใช้พื้นที่พุ่มไม้และชายบึงเป็นแหล่งผสมพันธุ์ ทำรัง และวางไข่
• สัตว์น้ำและสัตว์เลื้อยคลาน (Aquatic Life & Reptiles)
  • ปลาและสัตว์น้ำ: มีปลามากกว่า 100 ชนิด เช่น ปลากราย, ปลาช่อน, ปลาดุก, ปลาหมอ, ปลากระดี่, ปลากระพง และกุ้งกรามกรามธรรมชาติ ซึ่งเป็นฐานห่วงโซ่อาหารสำคัญ
  • สัตว์เลื้อยคลาน: งูเหลือม, งูสิง, เต่าบัว และตะกวด

ความหลากหลายของพรรณพืช (Flora Diversity)

พื้นที่ชุ่มน้ำแห่งนี้มีพรรณไม้รวมกันมากกว่า 1,500 ชนิด ทั่วทั้งอุทยานฯ โดยเฉพาะในบริเวณทุ่งน้ำจืด ประกอบด้วย

• สังคมพืชน้ำจืด: บัวสาย บัวหลวง ก้านจอง สาน และผักฉีด ที่เติบโตหนาแน่นเป็นแหล่งอนุบาลสัตว์น้ำและกรองสารพิษในน้ำ
• สังคมพืชชายบึงและพืชกก: ธูปฤาษี (Typha angustifolia) และกอพง/กออ้อ ขึ้นครอบคลุมพื้นที่กว้างใหญ่ เป็นโครงสร้างทางกายภาพสำคัญที่ทำหน้าที่เป็น “ป่าหลบภัย” และซ่อนตัวของสัตว์ป่า
• พรรณไม้ป่าชายหาดและชายเลน: บริเวณรอยต่อชายทะเลมีแสมทะเล ตาตุ่มทะเล และโพธิ์ทะเล ซึ่งเชื่อมโยงระบบนิเวศจากภูเขา ห้วยน้ำจืด ลงสู่อ่าวไทย

สวรรค์ของนกน้ำและนกอพยพ (Avian Sanctuary)

ทุ่งสามร้อยยอดตั้งอยู่บนเส้นทางบินอพยพของนกสาย East Asian–Australasian Flyway

• ได้รับการบันทึกว่าเป็นแหล่งพบนกมากกว่า 300 ชนิด ทั้งนกประจำถิ่นและนกอพยพหนีหนาวจากไซบีเรียและจีน
• เป็นแหล่งผสมพันธุ์และวางไข่ที่สำคัญของนกน้ำหายาก เช่น นกอ้ายงั่ว (Oriental Darter), นกยางชนิดต่างๆ, นกกระสาแดง, นกเป็ดผี, นกตับคา และนกอีลุ้ม
• การตัดถนนจะทำลายพุ่มไม้ชายบึงซึ่งเป็นพื้นที่ทำรังวางไข่ รบกวนวงจรชีวิตด้วยแสงและเสียงยานพาหนะ

คลังธนาคารอาหาร: สัตว์น้ำและสัตว์เลื้อยคลาน

• ปลาและสัตว์น้ำ: มีพันธุ์ปลาไม่ต่ำกว่า 100 ชนิด เช่น ปลากราย ปลาช่อน ปลาช่อนอเมซอน (หลุดรอด) ปลานิล ปลาหมอ ปลากระดี่ และกุ้งกรามกรามธรรมชาติ
• ความสมบูรณ์ของปลาคือห่วงโซ่อาหารชั้นดีที่ค้ำจุนทั้งสัตว์ล่าเหยื่อขนาดใหญ่และระบบเศรษฐกิจชุมชน

ชะตากรรมของสัตว์ป่าสงวนและสัตว์ป่าคุ้มครอง

การก่อสร้างถนนผ่านพื้นที่เปราะบางแห่งนี้ จะเร่งให้เกิดสภาวะ “การแบ่งแยกถิ่นอาศัย” (Habitat Fragmentation) ส่งผลกระทบขั้นวิกฤตต่อสัตว์ป่า 2 ชนิดหลัก

• เสือปลา (Fishing Cat – Prionailurus viverrinus): สัตว์ป่าคุ้มครองและเป็นแมวป่าที่เสี่ยงต่อการสูญพันธุ์อย่างยิ่ง (Vulnerable/Endangered) ทุ่งสามร้อยยอดคือ “บ้านหลังใหญ่ที่สุดและสำคัญที่สุด” ของเสือปลาที่เหลืออยู่ในประเทศไทย เสือปลาอาศัยพุ่มธูปฤาษีและขอบบึงในการล่าปลาและซ่อนตัว การตัดถนนผ่านใจกลางบึงจะทำลายถิ่นอาศัย และบังคับให้เสือปลาต้องเดินข้ามถนน ซึ่งนำไปสู่การถูกรถชนตาย (Roadkill) สูงขึ้นอย่างมาก
• เลียงผา (Mainland Serow – Capricornis sumatraensis): 1 ใน 20 สัตว์ป่าสงวนของไทย อาศัยตามยอดเขาหินปูนและเชิงเขา ในฤดูแล้งหรือยามค่ำคืน เลียงผาจะลงมาจากภูเขาเพื่อกินน้ำและพืชผักบริเวณเชิงบึง การสร้างถนนขนานแนวเขาจะกลายเป็น “กำแพงคอนกรีต” กีดขวางการลงมาหากินน้ำ ส่งผลกระทบต่อการรอดชีวิตของเลียงผา

ทำลายแหล่งทำมาหากินวิถีชีวิตชุมชน

ประโยชน์ด้านการท่องเที่ยวอาจตกอยู่กับทุนใหญ่ แต่วิถีชีวิตของ “คนหาปลา” และชุมชนท้องถิ่นเดิมกลับต้องแบกรับความเสี่ยง:

• สูญเสียพื้นที่ทำมาหากิน: ชาวบ้านรอบทุ่งสามร้อยยอดพึ่งพาการทำประมงพื้นบ้าน ชายบึงเป็นแหล่งจับปลา วางไซ และเก็บพืชพันธุ์ธรรมชาติ การตัดถนนและพัฒนาพื้นที่ท่องเที่ยวจะนำไปสู่การกั้นเขต ห้ามเข้า หรือสภาพน้ำเปลี่ยนจนปริมาณปลาลดลง
• ทำลายการท่องเที่ยวเชิงนิเวศแบบดั้งเดิม: ชุมชนที่มีรายได้จากการพานักท่องเที่ยวลงเรือชมบึงบัว ดูนก และวิถีชีวิตความสงบ จะได้รับผลกระทบจากมลพิษทางเสียงและภาพของถนนคอนกรีต คุณค่าเชิงมรดกธรรมชาติจะถูกลดทอนกลายเป็นการท่องเที่ยวเชิง mass ที่ไม่ยั่งยืน

จะเลือกเศรษฐกิจนำทิ้งระบบนิเวศไว้ข้างหลัง?

โครงการถนนบึงบัว–ชายหาดสามร้อยยอด กำลังเดินหน้าเข้าสู่ช่วงโค้งสำคัญของการทำ EIA คำถามสำคัญที่สังคมและชาวประจวบคีรีขันธ์ต้องร่วมกันหาคำตอบคือ “ความสะดวกสบายระยะทางไม่กี่กิโลเมตร คุ้มค่าหรือไม่กับการแลกด้วยระบบนิเวศระดับโลกที่ไม่มีวันสร้างทดแทนได้?”

แน่นอนว่าโลกยังต้องขับเคลื่อนด้วยเศรษฐกิจ แต่ในสถานการณ์ที่ทั่วโลกกำลังหันมาให้ความสำคัญกับการปกป้องทรัพยากรธรรมชาติ เราจะเลือกการส่งเสริมการท่องเที่ยวอย่างฉาบฉวยจริงๆ หรือ เพราะยังมีทางเลือกอื่น อย่างเช่น การพิจารณาปรับปรุงโครงข่ายถนนเดิมที่มีอยู่แล้วโดยไม่ต้องตัดผ่านพื้นที่เปราะบาง เพื่อให้ “เสือปลา” ยังมีบ้าน “เลียงผา” ยังมีน้ำดื่ม และ “ชาวบ้าน” ยังมีอาชีพจับปลาหล่อเลี้ยงครอบครัวต่อไป ซี่งทางเลือกที่ว่าจะช่วยทำให้ประเทศไทยไม่ตกขอบวิธีคิดการพัฒนาเศรษฐกิจในโลกยุคใหม่

อ้างอิง:

• ความหลากหลายทางชีวภาพในพื้นที่ชุ่มน้ำสามร้อยยอด, ศูนย์ข้อมูลความหลากหลายทางชีวภาพ (CHM-Thailand) สำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม (สผ.).
• 2567, ตัดถนนผ่านอุทยาน – แรมซาร์ไซต์. รายการ Big Story เรื่องใหญ่. Thai PBS
• ความสัมพันธ์ของความหลากหลายของระบบนิเวศแห่งทุ่งน้ำสามร้อยยอด. National Geographic Thailand
• 2556, พื้นที่ชุ่มน้ำที่มีความสำคัญระหว่างประเทศ (Ramsar Site) ของประเทศไทย. กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม. สำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม (สผ.)
• 2567, ประจวบฯ เปิดเวทีรับฟังความเห็นโครงการถนนท่องเที่ยว “บึงบัว-หาดสามร้อยยอด” ชาวบ้านส่วนใหญ่หนุนพัฒนา ขณะกลุ่มอนุรักษ์ขอทบทวน. ผู้จัดการออนไลน์
• 2567, โครงการศึกษาความเป็นไปได้และจัดทำรายงานการประเมินผลกระทบสิ่งแวดล้อม (EIA) เส้นทางท่องเที่ยวถนนบึงบัว – ชายหาดสามร้อยยอด จังหวัดประจวบคีรีขันธ์. กรมทางหลวงชนบท