ชนพื้นเมืองในผือป่าแอมะซอนผู้ทำหน้าที่ปกป้องป่าออกมาร้องขออาหาร สัญญาณเตือนว่า ป่าซึ่งเป็นปอดของโลกกำลังเข้าสู่วิกฤตหรือไม่
ชนพื้นเมืองในป่าแอมะซอนไม่ได้เป็นเพียงผู้ที่อาศัยอยู่กับธรรมชาติ แต่ยังเป็นกำลังสำคัญในการรักษาผืนป่าที่มีความสำคัญต่อระบบนิเวศและภูมิอากาศโลก หลายชุมชนมีองค์ความรู้ในการดูแลป่า สัตว์ป่า แหล่งน้ำ และใช้ทรัพยากรอย่างสมดุล ขณะที่บางกลุ่มถึงขั้นจัดตั้งหน่วยลาดตระเวนป้องกันการบุกรุกด้วยตัวเอง
แต่ท่ามกลางบทบาทของการเป็นผู้พิทักษ์ผืนป่า ชนพื้นเมืองจำนวนไม่น้อยกลับต้องเผชิญกับการสูญเสียพื้นที่ทำกิน แหล่งอาหาร และความปลอดภัยจากกลุ่มตัดไม้ผิดกฎหมาย เหมืองแร่ และการขยายพื้นที่เกษตรกรรม
เหตุการณ์ล่าสุดที่ชนพื้นเมืองอาวา (Awá) ซึ่งใช้ชีวิตแบบแยกตัวจากสังคมภายนอกประมาณ 20 คน เดินออกจากป่ามาขออาหารจากชุมชนกวาจาจารา (Guajajara) ในบราซิล จึงไม่ใช่เพียงภาพเหตุการณ์ที่สร้างความประหลาดใจ แต่ยังเป็นสัญญาณเตือนถึงแรงกดดันที่กำลังเกิดขึ้นกับผู้คนซึ่งพึ่งพาป่าเป็นบ้านและแหล่งดำรงชีวิต
ชนพื้นเมืองผู้พึ่งพาป่าและดูแลป่า
ข้อมูลจากธนาคารเพื่อการพัฒนาระหว่างทวีปอเมริกา (Inter-American Development Bank: IDB) ระบุว่า ดินแดนชนพื้นเมืองในแอมะซอนครอบคลุมพื้นที่เกือบ 2.4 ล้านตารางกิโลเมตร หรือมีป่าดั้งเดิมของภูมิภาคอยู่ประมาณ 45%
ระหว่างปี 2001–2021 ป่าไม้ในดินแดนชนพื้นเมืองทำหน้าที่เป็นแหล่งดูดซับคาร์บอนสุทธิ เฉลี่ยประมาณ 340 ล้านตันคาร์บอนไดออกไซด์ต่อปี ขณะที่พื้นที่ป่านอกเขตดินแดนชนพื้นเมืองมีแนวโน้มเป็นแหล่งปล่อยคาร์บอนสุทธิ
ขณะที่รายงานขององค์การสนธิสัญญาความร่วมมือแอมะซอน (Amazon Cooperation Treaty Organization: ACTO หรือ OTCA) และหอสังเกตการณ์ภูมิภาคแอมะซอน (Amazon Regional Observatory: ORA) ระบุว่า ระหว่างปี 1985–2024 พื้นที่ป่าที่ถูกทำลายในแอมะซอนรวมประมาณ 745,272 ตารางกิโลเมตร โดยราว 92% เกิดขึ้นนอกเขตดินแดนชนพื้นเมือง และประมาณ 8.4% เกิดขึ้นภายในพื้นที่ดังกล่าว
งานวิจัยที่ตีพิมพ์ในวารสาร Nature Ecology & Evolution เมื่อปี 2024 ยังพบว่า ดินแดนชนพื้นเมืองในเขตแอมะซอนของบราซิลช่วยลดการตัดไม้ทำลายป่าได้ประมาณ 48–83% เมื่อเปรียบเทียบกับการใช้ประโยชน์ที่ดินประเภทอื่นที่ศึกษา
ตัวเลขเหล่านี้สะท้อนว่า การรับรองสิทธิในที่ดินและสนับสนุนให้ชนพื้นเมืองมีอำนาจดูแลพื้นที่ของตนเอง ไม่ได้เป็นเพียงการคุ้มครองสิทธิทางวัฒนธรรม แต่ยังเป็นมาตรการสำคัญในการรักษาป่าและลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกด้วย
จากบราซิลถึงโคลอมเบียเมื่อรัฐเริ่มยอมรับชนพื้นเมือง
หลายประเทศในภูมิภาคแอมะซอนเริ่มขยับจากแนวคิดที่มองชนพื้นเมืองเป็นเพียงกลุ่มคนที่ต้องได้รับการคุ้มครอง ไปสู่การยอมรับสิทธิในการจัดการดินแดนและทรัพยากรธรรมชาติด้วยองค์ความรู้ของตนเอง
บราซิล: รับรองสิทธิในดินแดนเพื่อปกป้องป่าและผู้พิทักษ์ป่า
บราซิลภายใต้รัฐบาลประธานาธิบดีลูอิส อินาซิโอ ลูลา ดา ซิลวา กลับมาเดินหน้ากระบวนการรับรองและกำหนดเขตที่ดินชนพื้นเมือง หลังจากกระบวนการดังกล่าวหยุดชะงักในช่วงรัฐบาลก่อนหน้า
ข้อมูลจากกระทรวงยุติธรรมและความมั่นคงสาธารณะของบราซิลระบุว่า ในปี 2024–2025 มีการออกประกาศรับรองสิทธิในที่ดินชนพื้นเมือง 21 แห่ง ขณะที่ตั้งแต่ปี 2023 ประธานาธิบดีได้ลงนามรับรองขั้นสุดท้ายให้กับดินแดนชนพื้นเมือง 20 แห่ง
การกำหนดเขตที่ดินมีความสำคัญมากกว่าการรับรองสิทธิในการอยู่อาศัย เพราะช่วยกำหนดขอบเขตที่ชัดเจนในการป้องกันการบุกรุก การยึดครองที่ดิน การทำเหมืองผิดกฎหมาย และการใช้ประโยชน์จากทรัพยากรอย่างไม่ยั่งยืน
อย่างไรก็ตาม การมีกฎหมายรับรองสิทธิไม่ได้หมายความว่าชนพื้นเมืองจะปลอดภัยจากการบุกรุกเสมอไป กรณีของชาวกวาจาจาราในดินแดนอาราริโบยาเป็นตัวอย่างที่ชัดเจน
ชาวกวาจาจาราจัดตั้งกลุ่มผู้พิทักษ์ป่า หรือ Guardians of the Forest ซึ่งมีชื่อเรียกในภาษาท้องถิ่นว่า Wazayzar เพื่อออกลาดตระเวนตรวจสอบการตัดไม้ผิดกฎหมาย การบุกรุก และการทำลายป่า สมาชิกบางส่วนใช้เครื่องมือ GPS ระบุตำแหน่งพื้นที่ที่ถูกบุกรุก ก่อนส่งข้อมูลให้หน่วยงานที่เกี่ยวข้อง
แต่การทำหน้าที่ดังกล่าวมีความเสี่ยงสูง ผู้พิทักษ์ป่าหลายคนถูกข่มขู่และทำร้าย โดยในปี 2022 Human Rights Watch ออกแถลงการณ์เรียกร้องให้ทางการบราซิลสอบสวนการเสียชีวิตของชายชาวกวาจาจารา 2 คน ซึ่งหนึ่งในนั้นเป็นสมาชิกกลุ่มผู้พิทักษ์ป่า
โคลอมเบีย: ยกระดับผู้นำชนพื้นเมืองเป็นผู้มีอำนาจด้านสิ่งแวดล้อม
โคลอมเบียเป็นอีกประเทศที่มีพัฒนาการสำคัญ โดยในปี 2024 รัฐบาลออกกฤษฎีกาเลขที่ 1275 รับรองบทบาทและอำนาจขององค์กรปกครองตนเองของชนพื้นเมืองในการจัดการสิ่งแวดล้อมภายในดินแดนของตน
กฎหมายดังกล่าวเปิดทางให้หน่วยงานและผู้นำชนพื้นเมืองสามารถกำหนดแนวทางจัดการทรัพยากรธรรมชาติ วางแผนการใช้ที่ดิน ฟื้นฟูป่า แหล่งน้ำ และระบบนิเวศ รวมถึงออกกฎเกณฑ์การอนุรักษ์ที่สอดคล้องกับองค์ความรู้และวิถีชีวิตของชุมชน โดยให้ทำงานประสานกับหน่วยงานด้านสิ่งแวดล้อมของรัฐ
นี่เป็นการเปลี่ยนบทบาทจากผู้มีส่วนร่วมในการอนุรักษ์ ไปสู่การได้รับการยอมรับให้เป็นส่วนหนึ่งของระบบอำนาจด้านสิ่งแวดล้อมของประเทศ
เอกวาดอร์: ป่ามีชีวิตไม่ใช่เพียงทรัพยากร
ตัวอย่างที่น่าสนใจอีกแห่งคือชนเผ่ากิชวาแห่งซารายาคู (Kichwa of Sarayaku) ในป่าแอมะซอนของเอกวาดอร์ ซึ่งพัฒนาแนวคิด Kawsak Sacha หรือ “ป่ามีชีวิต” โดยมองว่าป่าไม่ใช่เพียงพื้นที่ที่มนุษย์เข้าไปใช้ประโยชน์ แต่เป็นระบบชีวิตที่มีความสัมพันธ์เชื่อมโยงระหว่างคน สัตว์ พืช แม่น้ำ และสิ่งมีชีวิตอื่นๆ
ชุมชนแห่งนี้ดูแลดินแดนบรรพบุรุษขนาดประมาณ 133,000 เฮกตาร์ และต่อสู้ทางกฎหมายเพื่อป้องกันการเข้ามาของอุตสาหกรรมน้ำมัน การตัดไม้ และการก่อสร้างถนน พร้อมผลักดันให้แนวคิดป่ามีชีวิตได้รับการยอมรับในฐานะแนวทางการอนุรักษ์ภายใต้การนำของชนพื้นเมือง
ความพยายามดังกล่าวทำให้ชุมชนซารายาคูได้รับรางวัล Equator Prize 2021 จากโครงการพัฒนาแห่งสหประชาชาติ (UNDP) ในฐานะตัวอย่างของการอนุรักษ์ที่ขับเคลื่อนโดยชุมชนชนพื้นเมือง
เปรู: ใช้เทคโนโลยีดาวเทียมให้ชุมชนเป็นด่านหน้าเฝ้าระวังป่า
เปรูมีตัวอย่างการนำเทคโนโลยีมาสนับสนุนการดูแลป่าโดยชุมชนชนพื้นเมือง ผ่านระบบแจ้งเตือนการสูญเสียพื้นที่ป่าจากภาพถ่ายดาวเทียม
โครงการหนึ่งในป่าแอมะซอนของเปรูฝึกอบรมสมาชิกชุมชนให้ทำหน้าที่เป็นผู้ตรวจสอบป่า โดยแต่ละชุมชนคัดเลือกผู้ติดตามพื้นที่ 3 คน รับข้อมูลแจ้งเตือนการตัดไม้ผ่านระบบ Geobosques และใช้แอปพลิเคชันบนโทรศัพท์มือถือเพื่อระบุตำแหน่งและลงพื้นที่ตรวจสอบ
ผู้ตรวจสอบได้รับค่าตอบแทนจากการลาดตระเวนเป็นประจำ และชุมชนสามารถใช้ข้อมูลที่รวบรวมได้ตัดสินใจว่าจะเข้าไปจัดการกับภัยคุกคามด้วยตนเอง หรือแจ้งหน่วยงานรัฐให้เข้ามาดำเนินการ
แนวทางนี้สะท้อนว่า การอนุรักษ์ป่าไม่จำเป็นต้องพึ่งเจ้าหน้าที่รัฐจากส่วนกลางเพียงอย่างเดียว แต่สามารถเพิ่มขีดความสามารถให้คนในพื้นที่เป็นผู้เฝ้าระวังทรัพยากรของตนเองได้
เมื่อผู้พิทักษ์ป่ากลายเป็นผู้ถูกคุกคาม
แม้หลายประเทศจะเริ่มยอมรับบทบาทของชนพื้นเมืองในการดูแลป่า แต่ในความเป็นจริง การบังคับใช้กฎหมายและการปกป้องดินแดนยังเป็นปัญหาใหญ่ โดยเฉพาะพื้นที่ที่มีการตัดไม้ผิดกฎหมาย การล่าสัตว์ และการขยายพื้นที่เลี้ยงปศุสัตว์
กรณีของดินแดนชนพื้นเมืองอาราริโบยา (Arariboia Indigenous Territory) ในรัฐมารันเยา ทางตะวันออกเฉียงเหนือของบราซิล เป็นภาพสะท้อนความขัดแย้งดังกล่าวได้อย่างชัดเจน
พื้นที่แห่งนี้เป็นบ้านของชนพื้นเมืองหลายกลุ่ม รวมถึงชาวอาวาและกวาจาจารา โดยชาวกวาจาจาราบางส่วนต้องจัดตั้งกลุ่มผู้พิทักษ์ป่าออกลาดตระเวนด้วยตนเอง เพื่อป้องกันการบุกรุกจากกลุ่มตัดไม้และผู้แสวงหาประโยชน์จากทรัพยากรธรรมชาติ
รายงานของ The Washington Post ระบุว่า ในปี 2024 พื้นที่มากกว่า 70% ของเขตอาราริโบยาได้รับผลกระทบจากไฟป่า สถานการณ์ดังกล่าวสร้างความเสียหายต่อระบบนิเวศและแหล่งอาหารตามธรรมชาติ ขณะที่รายงานของ Mongabay ยังเปิดเผยการขยายตัวของการเลี้ยงปศุสัตว์ผิดกฎหมายในพื้นที่ และความเสี่ยงที่ผู้พิทักษ์ป่าต้องเผชิญจากการต่อต้านของกลุ่มผู้บุกรุก
สำหรับชาวอาวาที่พึ่งพาการล่าสัตว์และเก็บหาอาหารจากป่า การสูญเสียพื้นที่ป่าไม่ได้หมายถึงการสูญเสียต้นไม้เท่านั้น แต่หมายถึงการสูญเสียแหล่งอาหาร แหล่งน้ำ และพื้นที่ที่จำเป็นต่อการดำรงชีวิต
ชนเผ่าอาวาออกจากป่าขออาหาร สัญญาณเตือนที่ไม่อาจมองข้าม
เหตุการณ์เกิดขึ้นเมื่อวันที่ 16 พฤศจิกายน 2026 เมื่อชนพื้นเมืองอาวาซึ่งใช้ชีวิตแบบแยกตัวจากสังคมภายนอกประมาณ 20 คน เดินออกจากป่าเข้าหาชุมชนของชนพื้นเมืองกวาจาจาราในเขตอาราริโบยา
รายงานของ Mongabay ระบุว่า ชาวอาวาบางส่วนเป็นเด็กและผู้สูงอายุ โดยผู้นำชุมชนกวาจาจาราแสดงความกังวลต่อสภาพร่างกายของคนในกลุ่มที่ดูผอมมาก ก่อนมอบอาหารและสิ่งของบางอย่างให้ จากนั้นชาวอาวาก็กลับเข้าไปในป่า
ขณะที่รายงานของ The Washington Post ระบุว่า มีผู้ปรากฏตัวประมาณ 20–30 คน บางคนถือหอกสำหรับล่าสัตว์ สวมเครื่องประดับและผ้าคาดเอว การปรากฏตัวพร้อมกันเป็นกลุ่มใหญ่และมีเด็กมาด้วย ทำให้นักวิจัยมองว่าเป็นเหตุการณ์สำคัญอย่างยิ่ง เพราะไม่ใช่สิ่งที่เกิดขึ้นบ่อยในพื้นที่แห่งนี้
Sarah Shenker นักวิจัยและผู้บริหารองค์กร Survival International ให้ข้อมูลกับ Mongabay ว่า การปรากฏตัวในลักษณะนี้เป็นเรื่องผิดปกติอย่างมาก โดยเฉพาะเมื่อเกิดขึ้นในเดือนพฤศจิกายน ซึ่งโดยปกติพื้นที่ดังกล่าวยังมีแหล่งน้ำและสัตว์ป่าสำหรับล่าสัตว์ แต่มีข้อสันนิษฐานว่า พวกเขาอาจออกมาเพราะขาดแคลนอาหาร แต่ยังไม่สามารถยืนยันสาเหตุได้
สิ่งที่น่ากังวลคือความเสี่ยงด้านสุขภาพ ชนพื้นเมืองที่แยกตัวจากสังคมภายนอกอาจไม่มีภูมิคุ้มกันต่อโรคติดเชื้อทั่วไป เมื่อเกิดการสัมผัสกับบุคคลภายนอก โรคที่คนทั่วไปอาจไม่รุนแรงก็อาจเป็นอันตรายถึงชีวิตได้
หน่วยงานกิจการชนพื้นเมืองของบราซิล (FUNAI) ระบุว่า กำลังติดตามสถานการณ์และเปิดใช้แผนรับมือกรณีเกิดการติดต่อกับชนพื้นเมืองที่แยกตัว โดยให้ความสำคัญกับการคุ้มครองสุขภาพ ความปลอดภัย และสิทธิในการกำหนดวิถีชีวิตของพวกเขา
อย่างไรก็ตาม ยังไม่มีหลักฐานยืนยันว่าการออกมาขออาหารของชาวอาวาในครั้งนี้เกิดจากไฟป่าหรือภัยแล้งโดยตรง แต่เหตุการณ์ดังกล่าวเกิดขึ้นในพื้นที่ที่กำลังเผชิญแรงกดดันจากการบุกรุกและการทำลายป่าอย่างหนัก
แอมะซอนมีชนพื้นเมืองหลายร้อยกลุ่ม
แอมะซอนไม่ได้เป็นเพียงผืนป่าฝนเขตร้อนที่มีความสำคัญต่อสมดุลภูมิอากาศโลก แต่ยังเป็นบ้านของผู้คนที่มีความหลากหลายทางชาติพันธุ์ ภาษา และวัฒนธรรม
ข้อมูลจากธนาคารเพื่อการพัฒนาระหว่างทวีปอเมริกา (IDB) เผยแพร่เมื่อวันที่ 10 สิงหาคม 2026 ระบุว่า แอมะซอนมีชนพื้นเมืองประมาณ 379 กลุ่ม ในจำนวนนี้มีมากกว่า 136 กลุ่มที่อยู่ในภาวะแยกตัวจากสังคมภายนอกหรืออยู่ในช่วงเริ่มต้นของการติดต่อ และมีภาษาชนพื้นเมืองประมาณ 240 ภาษา โดย 170 ภาษาอยู่ในบราซิล
ขณะที่ข้อมูลจาก OTCA และ ORA ประเมินว่า แอมะซอนมีชนพื้นเมืองอยู่ระหว่าง 420–511 กลุ่ม กระจายอยู่ในดินแดนที่ได้รับการรับรองอย่างเป็นทางการ 3,477 แห่ง
ตัวเลขทั้งสองชุดแตกต่างกันเนื่องจากใช้ฐานข้อมูลและวิธีจำแนกกลุ่มชาติพันธุ์ที่ไม่เหมือนกัน แต่สะท้อนตรงกันว่า แอมะซอนเป็นพื้นที่ที่มีความหลากหลายทางวัฒนธรรมสูงมาก
นอกจากนี้ ข้อมูลจาก Amazon Conservation Team และคณะทำงานนานาชาติด้านชนพื้นเมืองที่แยกตัวและอยู่ในช่วงเริ่มต้นของการติดต่อ (GTI-PIACI) ระบุว่า มีชนพื้นเมืองกลุ่มลักษณะนี้มากกว่า 188 กลุ่มในระบบนิเวศแอมะซอนและกรันชาโก (Gran Chaco) ของอเมริกาใต้ แต่มีเพียง 60 กลุ่มที่ได้รับการรับรองอย่างเป็นทางการจากรัฐที่เกี่ยวข้อง
ตัวเลข 188 กลุ่มนี้ครอบคลุมทั้งแอมะซอนและกรันชาโก ไม่ใช่จำนวนเฉพาะในแอมะซอน และยังสะท้อนปัญหาสำคัญว่า การมีอยู่ของชนพื้นเมืองบางกลุ่มยังไม่ได้รับการรับรองหรือคุ้มครองอย่างเพียงพอ
ปกป้องชนพื้นเมืองเท่ากับปกป้องอนาคตของป่า
บทเรียนจากบราซิล โคลอมเบีย เอกวาดอร์ และเปรู แสดงให้เห็นว่า การอนุรักษ์ป่าแอมะซอนจะเกิดผลได้มากขึ้นเมื่อชนพื้นเมืองมีสิทธิในการดูแลดินแดนของตนเอง มีส่วนร่วมในการกำหนดนโยบาย และได้รับการสนับสนุนทั้งด้านกฎหมาย เทคโนโลยี และความปลอดภัย
ทว่า กรณีของชาวอาวาก็เตือนให้เห็นว่า การประกาศรับรองสิทธิในดินแดนเพียงอย่างเดียวอาจไม่เพียงพอ หากรัฐยังไม่สามารถป้องกันการบุกรุก การตัดไม้ผิดกฎหมาย และไฟป่าได้อย่างมีประสิทธิภาพ
ภาพของชาวอาวาที่ออกจากป่าเพื่อขออาหารจึงมีคำถามว่า ผืนป่าที่เคยหล่อเลี้ยงชีวิตพวกเขากำลังเปลี่ยนแปลงไปมากเพียงใด และโลกกำลังทำอะไรเพื่อปกป้องทั้งป่าและผู้คนที่ช่วยรักษาป่าแห่งนี้
อ้างอิง:
• Rare encounter with isolated Indigenous Awá people in Brazil exposes vulnerability, Mongabay.
• Uncontacted Indigenous people emerge from Amazon forest to ask for food, The Washington Post.
• One Forest, Many Peoples: Why Ethnic Diversity Is Key to Amazonia’s Future, Inter-American Development Bank.
• Mudanças Climáticas e Povos Indígenas da Amazônia, OTCA และ ORA
• New StoryMap Shows the Fight for Survival of Isolated Indigenous Peoples in South America, Amazon Conservation Team.
• Socio-economic and environmental trade-offs in Amazonian protected areas and Indigenous territories revealed by assessing competing land uses, Nature Ecology & Evolution, Nature
• Demarcação de Terras Indígenas, Ministério da Justiça e Segurança Pública
• Decreto-Ley 1275 de 2024, minambiente.gov.co
• Pueblo Originario Kichwa de Sarayaku, Equator Initiative Equator Initiative
• Satellite-based deforestation alerts with training and incentives for patrolling facilitate community monitoring in the Peruvian Amazon, Proceedings of the National Academy of Sciences
• PubMed Central (PMC)
• Rare encounter with isolated Indigenous Awá people in Brazil exposes vulnerability, Mongabay / Conservation news
• Uncontacted Indigenous people emerge from Amazon forest to ask for food, The Washington Post