วอนเลิกดราม่าภาพปลาแค้ จี้รัฐเร่งตรวจน้ำโขงสารหนูอยู่บนจานข้าวแล้ว

“อ้อมบุญ” เจ้าของภาพปลาแค้ผิวหนังพุพองขอให้หยุดดราม่า แต่ให้รัฐเร่งตรวจแม่น้ำโขงแล้วแจ้งเตือนชาวอีสานที่ยังไม่รู้ว่าอันตรายมาถึงจานข้าวแล้ว

“อ้อมบุญ ทิพย์สุนา” เจ้าของภาพปลาป่วยลักษณะผิวหนังตะปุ่มตะป่ำพุพองเต็มตัว ไม่ได้หวังเรียกกระแสดราม่าใดๆ จากปลาแค้ที่เป็นเหยื่อของมลพิษข้ามพรมแดน ทว่าต้องการสื่อสารประเด็นสารโลหะหนักปนเปื้อนในแม่น้ำโขงให้ได้รับความสนใจมากขึ้น เพราะปัญหาจากการทำเหมืองไม่ได้อยู่แค่ฝั่งเมียนมาหรือกระทบแค่แม่สาย จ.เชียงราย แต่ใน สปป.ลาว ก็ทำเหมืองแร่กันแทบทุกแขวง

 

 

 

เบื้องหลัง “ดราม่าปลาแค้” ที่แท้จริงในพื้นที่อีสาน คือชาวบ้านไม่ได้รับการแจ้งเตือนถึงภัยอันตรายที่กำลังค่อยๆ คืบคลานมาถึงอาหารบนจานข้าว พวกเขาต้องทำมาหาเลี้ยงชีพ ทั้งทำประมง ปลูกผัก และยังบริโภคปลาแม่น้ำโขงในชีวิตประจำวัน ในขณะที่คนภายนอกรับรู้แค่ภาพปลาแค้ที่ว่อนอยู่ในโซเชียล

“มีสื่อโทรมาถามเรื่องปลาแค้ที่โพสต์ไป แต่ไม่ได้ถามรายละเอียดอื่นๆ สนใจแต่เรื่องดราม่า” เธอบอกกับ igreen ซึ่งในความเป็นจริง “อ้อมบุญ” ตั้งใจโพสต์ภาพนี้เพื่อสื่อสารวิกฤตสารพิษปนเปื้อนในแม่น้ำโขงมีความรุนแรงมากขึ้น และไม่ได้เพิ่งเกิดขึ้น

ชาวประมงเจอปลาป่วยลักษณะนี้มาหลายปีแล้วตั้งแต่หลังโควิด แต่มาเจอหนักในปี 2569 เนื่องจากมีการขยายการทำเหมืองเพิ่มมากขึ้น โดยเฉพาะใน สปป.ลาวมีการขยายพื้นการทำเหมืองในแทบจะทุกแขวง

อ้อมบุญ ทิพย์สุนา ประธานสมาคมเครือข่ายสภาองค์กรชุมชนลุ่มน้ำโขง 7 จังหวัดภาคอีสาน (คสข.) เป็นนักเคลื่อนไหวประเด็นผลกระทบจากความเปลี่ยนแปลงของแม่น้ำโขงจากโครงการสร้างเขื่อนกั้นแม่น้ำโขง อย่างเช่น ร่วมกับภาคประชาชนเรียกร้องให้ทบทวนการสร้างเขื่อนไซยะบุรีในช่วงที่ผ่านมา

“เรื่องเขื่อนยังไม่ทันเสร็จ ตอนนี้ก็มาเจอมลพิษข้ามพรมแดนอีก” เธอระบุ

เธอบอกว่า ณ เวลานี้สังคมให้ความสนใจปัญหาการปนเปื้อนโลหะหนักในแม่น้ำภาคเหนือ ซึ่งเป็นผลพวงจากการทำเหมืองแร่ในเมียนมา โดยเฉพาะในรัฐฉาน แต่ในอีกด้าน อ้อมบุญต้องการให้ภาครัฐหันมาให้ความสนใจผลกระทบที่เกิดกับคน 7 จังหวัดภาคอีสานซึ่งกำลังถูกละเลยผลกระทบจากสารโลหะหนักในแม่น้ำโขงมากกว่านี้

จริงอยู่ภาพ “ปลาแค้ป่วย” ช่วยเรียกความสนใจได้โดยไม่ตั้งใจ แต่มันกระหึ่มอยู่แค่ในโซเชียลเสียมากกว่า เมื่อเทียบกับความสนใจของหน่วยงานรัฐในพื้นที่ที่ยังแตกต่างกันอยู่มาก “ตอนนี้หน่วยงานรัฐไม่มีงบในการตรวจคุณภาพน้ำ และที่ตรวจเจอสารปนเปื้อนเกินค่ามาตรฐานก็ไม่มีการแจ้งเตือน ตลอดแนวโขงใน 7 จังหวัดภาคอีสาน มี 95 ตำบล คนริมโขงยังรับรู้ในวงแคบ ยังใช้ชีวิตกันปกติ รู้แค่ดราม่าเรื่องปลาแค้

“เขายังต้องใช้น้ำโขงในการทำเกษตร ยังต้องกินปลาจากแม่น้ำ ถ้าไม่มีผลการตรวจยืนยันเราจะไปพูดมากก็ลำบาก เดี๋ยวฝ่ายปกครองก็หาว่าพูดไปเรื่อย ก็เข้าใจ แต่เป็นสิทธิของประชาชนที่จะรับรู้เรื่องอันตราย ไม่ใช่ให้ชาวบ้านร้องขอผลกระทบมลพิษข้ามพรมแดนเอาเอง แต่รัฐไม่ได้ทำหน้าที่ ทั้งที่ต้องแจ้ง” อ้อมบุญ ระบุ

ประธานสมาคมเครือข่ายสภาองค์กรชุมชนลุ่มน้ำโขง 7 จังหวัดภาคอีสาน (คสข.) ย้อนเล่าที่มากระแสดราม่าว่า เป็นผู้ถ่ายภาพปลาแค้ที่มีลักษณะผิวหนังตะปุ่มตะป่ำด้วยตัวเอง เป็นปลาที่ชาวประมงจับได้ที่ อ.เมือง จ.หนองคาย และต้องการสื่อสารกับสังคมเพื่อให้หน่วยงานรัฐเร่งเข้ามาแก้ปัญหาผลกระทบที่เกิดจากสารโลหะหนักปนเปื้อนแม่น้ำโขงที่ไหลผ่าน 7 จังหวัดของภาคอีสาน

“ปลาในแม่น้ำโขงจะหากินในน้ำ 3 ระดับ คือระดับผิวน้ำ ระดับกลางน้ำ และบนพื้นน้ำใต้ท้องลึก ซึ่งปลาแค้เป็นปลาที่หากินใต้ท้องน้ำเช่นเดียวกับปลากดคัง ซึ่งท้องน้ำจะมีตะกอน ดังนั้น ปลาแต่ละชนิดจะแสดงอาการผลกระทบจากสารพิษแตกต่างกันจากการหากิน แม้การส่งปลาให้มหาวิทยาลัยนเรศวรก่อนหน้านี้ผลการตรวจจะไม่เกินค่ามาตรฐาน แต่สารเหล่านั้นก็สะสมอยู่ในปลา

“แต่ชาวบ้านหาปลากินทุกวันก็มีสารพิษสะสมในร่างกายไปเรื่อยๆ แต่ปัญหาคือ หน่วยงานที่มาตรวจอย่างกรมควบคุมมลพิษเน้นการตรวจ แต่ไม่มีการแจ้งเตือนประชาชน โดยเฉพาะสำนักงานสิ่งแวดล้อมและควบคุมมลพิษที่ 9 (สคพ.9) ตรวจแล้วไม่แจ้งผล ควรแจ้งผู้ว่าราชการจังหวัดเพื่อจะได้มีการออกประกาศแจ้งเตือนประชาชน แต่นี่เรามารู้เอาเองในวงสัมมนาที่เขามาพูด”

อ้อมบุญ ต้องการให้รัฐบาลหันมาให้ความสนใจผลกระทบจากการทำเหมืองในลาว ซึ่งส่งผลกระทบต่อคนภาคอีสาน เพราะขณะนี้มีข้อมูลยืนยันชัดเจนว่า มีการทำเหมืองใน สปป.ลาวจำนวนมาก ทั้งเหมืองที่ถูกกฎหมาย เหมืองเถื่อนและเหมืองวิ่ง โดยมีจีนเป็นเจ้าใหญ่เข้ามาทำและส่งออกไปจีนและเวียดนาม บางส่วนนำเข้ามาพักแร่ในอีสาน เช่น หนองบัวลำภู และไปส่งออกที่ท่าเรือแหลมฉบัง

“ที่ด่านถาวรบ้านท่าคกไผ่ อ.ปากชม จ.เลย มีการขนแร่มากองริมแม่น้ำโขง ซึ่งการทำเหมืองในลาว ทำกันมาต่อเนื่องแม้ช่วงโควิดก็ไม่หยุด มีทั้งกลุ่มบริษัทจีนและไทย ทำหน้าที่นำเข้าและส่งออก มีการดูดทรายและขนทรายป้องกันตลิ่ง แต่มีการสวมสิทธิ์แร่เพื่อนำเข้ามาและส่งออก

“ที่ผ่านมารัฐบาลลาวจับเหมืองเถื่อนได้ 18 เหมือง มีการยึดรถยึดอุปกรณ์ร่อนทอง แต่ที่จับไม่ได้มีอีกมาก จากการติดตามข้อมูลในเพจกิจการรถลาก พบว่า มีการทำเหมืองในลาวแทบจะทุกแขวง และผลการตรวจสารโลกหะหนักในพื้นที่จังหวัดที่มีค่าเกินค่ามาตรฐานก็มักจะอยู่ฝั่งตรงกันกับบริเวณปากแม่น้ำจากฝั่งลาวที่ไหลลงแม่น้ำโขง”

ดังนั้น “บุญอ้อม” บอกว่า แม่น้ำโขงกำลังเจอ 3 เด้ง คือ หนึ่ง สารโลหะหนักที่ไหลมาจากรัฐฉานลงสู่แม่น้ำโขง สอง สารโลหะหนักที่ไหลมาจากแม่น้ำสาขาฝั่งลาว ทั้ง น้ำงึม ตรงข้าม จ. หนองคาย น้ำเทิน น้ำเงียบ และน้ำซัน ที่อยู่ตรงข้ามบึงกาฬ ซึ่งตรวจเจอสารหนูเกินมาตรฐานทุกครั้ง และ สาม แม่น้ำโขงที่ผ่านเข้าลาวและมาออกผ่านจังหวัดอีสานของไทย ทำให้สารพิษมีการสะสมลงมาเรื่อยๆ โดยเฉพาะที่ จ.เลย และหนองคาย ตรวจพบสารแคดเมี่ยม และตะกั่ว สูง

“ความจริงชาวประมงเจอปลาที่ป่วยหลังโควิดตั้งแต่ปี 2566 และมาเจอเยอะปี 2567-2569 โดยเฉพาะหน้าฝนในเดือน ส.ค. 2568 สารโลหะหนักเกินค่ามาตรฐานที่ เลย หนองคาย บึงกาฬ และนครพนม และปี 2569 โลหะหนักเกินค่าพุ่ง 3-4 เท่า ปัญหาคือ สคพ.9 ที่ตรวจพบสารพิษเกินมาตรฐานไม่แจ้งผู้ว่าฯ จึงไม่มีการแจ้งเตือนให้ชาวบ้านทราบ

“สิ่งที่รัฐควรจะทำนอกจากตรวจคุณภาพน้ำที่ทำอยู่ ต้องตรวจที่สถานีสูบน้ำตลอดริมฝั่งทั้ง 7 จังหวัดด้วย ซึ่งมี 25 อำเภอ 1,100 หมู่บ้าน น้ำโขงเหล่านี้ถูกนำไปผลิตน้ำประปา โดยเฉพาะประปาหมู่บ้าน และสถานีสูบน้ำเพื่อการเกษตร ไม่ใช่มีแค่เรื่องปลาป่วย แต่สารพิษที่มากับน้ำสะสมอยู่ในดินจากน้ำที่นำไปปลูกผัก ซึ่งผักที่วิ่งเข้ากรุงเทพฯ ไปตลาดสี่มุมเมืองก็ไปจากจังหวัดริมแม่น้ำโขงด้วย

“ทั้งหอมแบ่ง ผักสลัดเสี่ยงปนเปื้อน ฉะนั้น กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ ทั้งกรมประมง กรมส่งเสริมการเกษตร กรมวิชาการเกษตร ตลอดจนหน่วยงานกระทรวงอื่นๆ ทั้งกรมควบคุมมลพิษ กรมทรัพยากรน้ำ การประปาส่วนภูมิภาค กรมควบคุมโรค ก็ต้องตรวจค่ามาตรฐานน้ำแล้วแจ้งประชาชน แต่เท่าที่ทราบส่วนราชการไม่มีงบประมาณในการตรวจ อย่างกรมประมงไม่มีงบตรวจปลา เพราะค่าตรวจแพง ไม่มีกำลังคน

“คนอีสานกินข้าวเหนียวต้องนำข้าวเหนียวมาแช่น้ำทั้งคืน ต้มก็ไม่หาย (สารหนู) ตอนนี้เขาโฟกัสที่แม่สาย แต่ไม่ค่อยพูดถึงจังหวัดภาคอีสาน แต่พอพี่ลงภาพปลาแค้ก็มีการดราม่า แต่พอปลาเป็นตุ่มทำให้ชาวประมงขายปลาไม่ได้ ชาวบ้านก็เริ่มกลัวจากข่าวในโซเชียลเรื่องปลา แต่ก่อนชาวบ้านกังวลแต่เรื่องน้ำขึ้นน้ำลงเพราะต้องใช้น้ำโขง แต่สารโลหะหนักมันต้องตรวจถึงจะรู้”

เธอกบว่า ใน จ.เลย และหนองคาย เริ่มมีการพูดคุยกันเพื่อหาทางออกเพือ่ให้ประชาชนในพื้นที่รับรู้ข้อมูลมากขึ้น เพราะการรับรู้ในพื้นที่ยังน้อยในขณะที่ตลอดแนวแม่น้ำโขงมีถึง 95 ตำบล แต่ผลกระทบได้กระจายไปเป็นลูกโซ่

“ลองไปดูเมนูในร้านอาหารก็ได้ว่า ปลาแม่น้ำโขงที่อยู่ในเมนูมีอะไรบ้าง หลักๆ คือปลาแค้ เนื้อเหลืองอร่อย ราคากิโลฯ ละ 250 บาท หรือปลากดคังที่หากินในระดับท้องน้ำผิวดินเหมือนกันก็อยู่ในเมนูแรกๆ ทั้งเมนูลาบปลา ปลาทอดกระเทียม ต้มยำปลา หรือกุ้งเต้นที่กินสดๆ ซึ่งคนนิยมสั่ง หรือการกินเครื่องในปลาต้องเตือนให้งดกิน เนื่องจากตรวจพบสารโลหะหนักสะสมปริมาณมาก

“ลองคิดดูว่าปัญหานี้จะกระทบการท่องเที่ยวขนาดไหน ยิ่งปลาใหญ่ยิ่งมีสารพิษสะสมในเนื้อมาก ชาวบ้านไม่รู้ว่าส่งผลกระทบมากแค่ไหน เขาก็ต้องทำมาหากินต่อไป ไม่มีทางเลือก แต่ส่วนราชการกลับไม่มีงบฯ ตรวจ ไม่มีกำลังเจ้าหน้าที่ ถ้าตรวจทุกจุดทั้ง 7 จังหวัดภาคอีสานต้องใช้งบประมาณเท่าไหร่” อ้อมบุญ ระบุ

นี่เป็นเสียงสะท้อนจาก “อ้อมบุญ” ผู้ติดตามปัญหาอยู่ในระดับพื้นที่ เธอเป็นตัวแทนคนริมโขงที่พยายามส่งเสียงให้ดังมากเท่าที่จะทำได้เพื่อให้เข้าหูรัฐบาลว่า ปัญหามลพิษข้ามพรมแดนไม่ได้มีแค่ที่แม่สาย แต่คน 7 จังหวัดภาคอีสานก็กำลังแบกรับผลกระทบอย่างหนักไม่แพ้กัน

****************
ผลตรวจการปนเปื้อนปนเปื้อนสารหนู
กรมควบคุมมลพิษ (คพ.) พบการปนเปื้อนปนเปื้อนสารหนูในน้ำผิวดินและตะกอนดิน เกินค่ามาตรฐานในแม่น้ำกกและลำน้ำสาขา, แม่น้ำสาย, แม่น้ำรวก, แม่น้ำโขง และแม่น้ำสาละวิน ซึ่งมีสาเหตุหลักมาจากการทำเหมืองในประเทศเพื่อนบ้านที่ไหลผ่าน 7 จังหวัด ได้แก่ เชียงใหม่, เชียงราย, แม่ฮ่องสอน, เลย, หนองคาย, บึงกาฬ และนครพนม

ขณะที่กรมควบคุมโรคได้รายงานถึงผลการตรวจสารหนูในปัสสาวะประชาชน (ปี 2568 – 2569) ภาพรวมปี 2569 มีประชาชนเข้ารับการตรวจคัดกรองรวม 10,711 คน และเก็บตัวอย่างปัสสาวะ 1,269 คน พบผู้มีระดับสารหนูรวมเกินค่าอ้างอิง 94 คน ดังนี้

จ.เชียงใหม่ ปี 2568 ตรวจ 40 ราย ไม่เกินเกณฑ์ ส่วนปี 2569 ตรวจ 101 ราย พบสารหนูรวมและสารหนูอนินทรีย์ (เป็นพิษ) เกินค่าอ้างอิง 7 คน เพิ่มขึ้นจากปีก่อนประมาณ 6 เท่า

จ.เชียงราย ปี 2568 ตรวจ 322 คน ค่าสารหนูเกินเกณฑ์ 7 คน อนินทรีย์เกิน 1 คน ส่วนปี 2569 ตรวจ 549 ราย พบสารหนูรวมและสารหนูอนินทรีย์ เกินค่าอ้างอิง 31 คน

จ.แม่ฮ่องสอน ลุ่มแม่น้ำสาละวิน ปี 2569 ตรวจ 99 คน พบสารหนูรวมเกิน 17 คนและสารหนูอนินทรีย์ (เป็นพิษ) เกิน 2 คน ส่วนภาคตะวันออกเฉียงเหนือ จังหวัดเลย, หนองคาย, บึงกาฬ และนครพนม ในลุ่มน้ำโขง ข้อมูลปี 2569 ตรวจพบผู้มีสารหนูรวมและสารหนูอนินทรีย์เกินค่าอ้างอิง

ได้แก่ จังหวัดเลย ตรวจ 76 คน พบเกิน 6 คน จังหวัดหนองคาย ตรวจ 177 คน พบเกิน 17 คน จังหวัดบึงกาฬ ตรวจ 108 คน พบเกิน 6 คน และจังหวัดนครพนม ตรวจ 159 คนพบเกิน 10 คน

อ้างอิง: ThaiPBS, 3 พ.ย. 69