โลหะหนักในแม่น้ำสาย กก รวก และโขง กำลังเชื่อมโยงกับการส่งออกสารเคมีของไทยไปยังการทำเหมืองเมียนมาที่ย้อนกลับมากระทบความมั่นคงอาหารของไทย
สารหนูและโลหะหนักในแม่น้ำสาย แม่น้ำกก แม่น้ำรวก และแม่น้ำโขง กำลังสะท้อนปัญหาที่ใหญ่กว่ามลพิษข้ามพรมแดน เพราะเบื้องหลังเหมืองแร่ไร้การควบคุมในเมียนมา คือเครือข่ายการค้าแร่และสารเคมีที่เชื่อมโยงกับห่วงโซ่อุปทานระดับภูมิภาค รวมถึงประเทศไทย
คำถามสำคัญจึงไม่ใช่แค่สารพิษมาจากไหน (เมียนมาและลาว) แต่คือประเทศไทยกำลังมีส่วนเชื่อมโยงกับวงจรเหมืองเหล่านี้อย่างไร และรัฐมีเครื่องมือตรวจสอบหรือไม่ว่า สารเคมีที่ส่งออกไปยังเมียนมาถูกนำไปใช้ทำอะไร
เหมืองพิษขยายตัวหลังรัฐประหาร
รายงานของสำนักงานข้าหลวงใหญ่เพื่อสิทธิมนุษยชนแห่งสหประชาชาติ (OHCHR) ที่เผยแพร่ในเดือน ก.ย. 2026 ระบุว่า จำนวนพื้นที่เหมืองแร่หายาก (Rare Earth) ในเมียนมาเพิ่มจาก 215 แห่งก่อนรัฐประหารปี 2021 เป็นมากกว่า 590 แห่ง ณ เดือน พ.ค. 2026
รัฐฉานมีพื้นที่เหมืองเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว โดยเฉพาะในปี 2025 ที่พบพื้นที่เหมืองใหม่ 23 แห่ง เพิ่มขึ้น 84% เมื่อเทียบกับค่าเฉลี่ยรายปีในช่วงสองปีก่อนหน้า ขณะที่รัฐคะฉิ่นยังเป็นพื้นที่ทำเหมืองหลักของประเทศ
ขณะที่ Stimson Center สถาบันวิจัยในสหรัฐฯ ใช้ภาพถ่ายดาวเทียมสำรวจพบจุดทำเหมืองที่อาจก่อมลพิษมากกว่า 2,400 แห่ง ตามแนวแม่น้ำ 43 สายในเมียนมา ลาว และกัมพูชา ครอบคลุมทั้งเหมืองแร่หายาก เหมืองทองคำ และเหมืองแร่อื่นๆ
ปัญหาสำคัญคือ เหมืองแร่หายากจำนวนหนึ่งใช้วิธี In-situ Leaching หรือการชะละลายแร่ในชั้นดิน โดยเจาะหลุมและอัดสารละลายลงไปในภูเขา เพื่อให้แร่ละลายออกมากับน้ำ แล้วสูบกลับขึ้นมาแยกแร่
รายงาน OHCHR ระบุว่า สารเคมีหลักที่ใช้ในกระบวนการนี้ ได้แก่ แอมโมเนียมซัลเฟตและแอมโมเนียมคลอไรด์ เมื่อไม่มีระบบบำบัดน้ำเสียหรือมาตรการกักเก็บที่เหมาะสม น้ำทิ้งจากเหมืองสามารถไหลลงสู่ลำห้วยและแม่น้ำ ทำให้เกิดการปนเปื้อนข้ามพรมแดน ทั้งสารหนู แคดเมียม ตะกั่ว และธาตุหายากบางชนิด ส่วนเหมืองทองคำใช้สารเคมีอีกกลุ่มหนึ่ง เช่น โซเดียมไซยาไนด์และปรอท
ตัวเลขการค้าชี้ไทยส่งสารเคมีไปเมียนมา
ข้อมูลการค้าระหว่างประเทศจากฐานข้อมูล UN Comtrade ซึ่งเผยแพร่ผ่าน World Integrated Trade Solution (WITS) ของธนาคารโลก พบว่าไทยส่งออกสารเคมีหลายชนิดไปยังเมียนมา โดยมีตัวเลขที่น่าจับตา ได้แก่
– แอมโมเนียมซัลเฟต: ปี 2022 ไทยส่งออกไปเมียนมา 23,177 ตัน มูลค่า 8.94 ล้านดอลลาร์สหรัฐ เป็นตลาดส่งออกอันดับหนึ่งของไทยในปีนั้น ส่วนปี 2024 ลดเหลือ 2,736 ตัน และปี 2025 เพิ่มขึ้นเป็น 9,664 ตัน
– กรดไนตริก: ปี 2024 ไทยส่งออกไปเมียนมาประมาณ 1,009 ตัน มูลค่า 541,000 ดอลลาร์สหรัฐ เป็นผู้ส่งออกรายใหญ่ที่สุดของเมียนมาในสินค้าพิกัดนี้ในปีดังกล่าว
– โซเดียมไซยาไนด์: ข้อมูลปี 2021 ฝั่งไทยรายงานการส่งออกไปเมียนมา 340 ตัน มูลค่า 1.06 ล้านดอลลาร์สหรัฐ แต่ข้อมูลนำเข้าที่เมียนมารายงานกลับระบุ 240 ตัน สะท้อนความแตกต่างของข้อมูลการค้าสองฝั่งที่ต้องตรวจสอบเพิ่มเติม
– กรดซัลฟิวริก: ปี 2024 ไทยส่งออกไปเมียนมา 41 ตัน มูลค่าประมาณ 24,340 ดอลลาร์สหรัฐ ขณะที่มาเลเซียและอินเดียเป็นแหล่งส่งออกรายใหญ่กว่าอย่างชัดเจน
ตัวเลขเหล่านี้ยืนยันว่า ไทยมีการส่งออกสารเคมีที่เกี่ยวข้องกับอุตสาหกรรมและกระบวนการทำเหมืองไปยังเมียนมาจริง แต่ ยังไม่มีหลักฐานยืนยันว่าสารเคมีทั้งหมดถูกส่งไปยังเหมืองผิดกฎหมาย หรือถูกนำไปใช้ในพื้นที่ต้นน้ำแม่น้ำกกและแม่น้ำสายโดยตรง เพราะข้อมูลศุลกากรแสดงประเทศปลายทางและประเภทสินค้า ไม่ได้เปิดเผยผู้ใช้ปลายทางหรือวัตถุประสงค์การใช้ทุกกรณี
อย่างไรก็ตาม เมื่อพื้นที่เหมืองขยายตัวและมีความเสี่ยงด้านมลพิษข้ามพรมแดน การตรวจสอบเส้นทางการค้าสารเคมีจึงเป็นเรื่องที่รัฐไทยไม่อาจมองข้าม
มลพิษไม่ได้หยุดอยู่แค่พื้นที่ชายแดน
สำนักข่าวรอยเตอร์รายงานเมื่อเดือน พ.ย. 2025 ว่า งานศึกษาของ Stimson Center พบเหมืองมากกว่า 2,400 แห่งในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ภาคพื้นทวีป ซึ่งอาจปล่อยสารเคมีอันตรายลงสู่แม่น้ำสายสำคัญ รวมถึงแม่น้ำโขงและแม่น้ำสาละวิน
รายงานยังระบุว่า การตรวจตัวอย่างน้ำในแม่น้ำกกพบสารหนูร่วมกับธาตุหายาก เช่น ดิสโพรเซียมและเทอร์เบียม ซึ่งนักวิจัยเชื่อมโยงกับกิจกรรมเหมืองแร่หายาก และเหมืองทองคำบริเวณต้นน้ำในเมียนมา
นอกจากนี้ มีข้อมูลจากคณะกรรมาธิการแม่น้ำโขง (MRC) ยืนยันว่า ผลตรวจน้ำและตะกอนในช่วงเดือน ก.พ.–มี.ค. 2026 พบรูปแบบการปนเปื้อนสารหนูต่อเนื่องในบางพื้นที่ของแม่น้ำกก แม่น้ำสาย แม่น้ำรวก และแม่น้ำโขง โดยบางจุดพบสารหนูในตะกอนเกินระดับอันตรายตามเกณฑ์ของไทย แม้โลหะหนักส่วนใหญ่ที่ตรวจในน้ำจะยังอยู่ในเกณฑ์มาตรฐาน
นี่คือความเสี่ยงที่ไม่ได้จำกัดอยู่กับชุมชนริมแม่น้ำ เพราะแม่น้ำเหล่านี้เป็นแหล่งน้ำเพื่อการเกษตร ประมง และการดำรงชีวิต หากน้ำปนเปื้อนถูกนำไปใช้ในพื้นที่เพาะปลูก สารบางชนิดอาจตกค้างในดิน ตะกอน หรือเข้าสู่ห่วงโซ่อาหารได้
แต่สิ่งที่ยังขาดคือ ข้อมูลตรวจสอบอย่างเป็นระบบว่า พื้นที่เกษตรใดได้รับผลกระทบ ผลผลิตชนิดใดมีสารปนเปื้อน และสินค้าเหล่านั้นถูกส่งเข้าสู่ตลาดแล้วหรือไม่ แค่ไหน ณ เวลานี้จึงไม่ควรสรุปว่าผลผลิตอาหารของไทยปนเปื้อนไปทั้งหมด เพียงแต่ไม่ควรปล่อยให้ความเสี่ยงนี้ไร้คำตอบหรือไม่ดำเนินการใดๆ
ช่องโหว่ที่รัฐไทยต้องเร่งอุด
ปัญหาสำคัญคือ การตรวจสอบการค้าสารเคมีมักสิ้นสุดลงที่การสำแดงสินค้าและพิธีการศุลกากร ขณะที่การติดตามว่าสารเคมีถูกนำไปใช้ในกิจกรรมใด และพื้นที่ปลายทางมีความเสี่ยงต่อสิ่งแวดล้อมหรือไม่ ยังเป็นโจทย์ที่ต้องอาศัยความร่วมมือระหว่างหน่วยงาน
ไทยจึงควรยกระดับมาตรการอย่างน้อย 3 ด้าน
1. ตรวจสอบปลายทางสารเคมี: เชื่อมข้อมูลกรมศุลกากร กรมโรงงานอุตสาหกรรม และกรมการค้าต่างประเทศ เพื่อตรวจสอบผู้ซื้อ ปริมาณ และวัตถุประสงค์การใช้สารเคมีที่มีความเสี่ยงสูง
2. ตรวจสอบห่วงโซ่แร่: เพิ่มการตรวจสอบแหล่งกำเนิดแร่ที่นำเข้าจากเมียนมา โดยเฉพาะแร่ที่อาจเชื่อมโยงกับเหมืองซึ่งสร้างผลกระทบต่อแหล่งน้ำและชุมชน
3. เฝ้าระวังความปลอดภัยอาหาร: ตรวจน้ำ ดิน ตะกอน สัตว์น้ำ และผลผลิตเกษตรในพื้นที่เสี่ยง พร้อมสร้างระบบตรวจสอบย้อนกลับตั้งแต่แหล่งผลิตจนถึงตลาด
นั่นเพราะไทยไม่ได้เป็นเพียงประเทศปลายน้ำที่ต้องรับมือกับสารพิษจากกิจกรรมเหมืองในประเทศเพื่อนบ้าน แต่ยังเป็นประเทศผู้ค้าและผู้ผลิตในห่วงโซ่อุปทานระดับภูมิภาคด้วย
เมื่อไทยต้องการยกระดับตัวเองเป็นศูนย์กลางแร่สำคัญและรักษาสถานะ “ครัวของโลก” รัฐต้องตอบให้ได้ว่า สารเคมีที่ส่งออกไปกำลังถูกนำไปใช้อย่างไร และมีมาตรการป้องกันไม่ให้การค้าสร้างต้นทุนมลพิษย้อนกลับมาทำลายแม่น้ำ แหล่งผลิตอาหาร และชีวิตประชาชนไทยหรือไม่
หากปล่อยให้แม่น้ำปนเปื้อนโดยไม่มีระบบตรวจสอบตั้งแต่ต้นทาง ความเสียหายอาจไม่ได้จบแค่ชุมชนริมฝั่ง แต่อาจลุกลามไปถึงความเชื่อมั่นในอาหารไทยทั้งระบบ ซึ่งจะกระทบต่อระบบเศรษฐกิจโดยรวม
อ้างอิง:
• Situation of human rights of Rohingya Muslims and other minorities in Myanmar, OHCHR.
• Toxic mines put Southeast Asia’s rivers, people at risk, study says, Reuters.
• Unregulated Mining Along Rivers in Mainland Southeast Asia, Stimson Center.
• MRC Steps Up Regional Action as Monitoring Highlights Localised Arsenic Concerns, Mekong River Commission.
• Thailand Ammonium sulphate exports by country, World Integrated Trade Solution (WITS), World Bank.
• Nitric acid; sulphonitric acids exports to Myanmar, WITS, World Bank.
• Cyanides and cyanide oxides of sodium exports to Myanmar, WITS, World Bank.
• Sulphuric acid; oleum exports to Myanmar, WITS, World Bank.