บริษัทไทยที่นำเข้าแร่จากเมียนมาปฏิเสธว่า เป็นต้นเหตุของมลพิษในแม่น้ำ บางรายไม่รู้ด้วยซ้ำว่าแร่ที่นำเข้ามาจากแหล่งใดเพราะซื้อผ่านนายหน้า
หนึ่งในจำนวนกว่า 50 บริษัทกิจการนำเข้าแร่จากเมียนมา ยอมรับว่า เข้าไปทำเหมืองพลวงในรัฐกะเหรี่ยงและรัฐมอญแต่ปฏิเสธว่าเป็นต้นเหตุของมลพิษในแม่น้ำที่คนไทยกำลังเดือดร้อน ขณะที่บางรายไม่รู้ด้วยซ้ำว่าแร่ที่นำเข้าและเป็นผู้ส่งออกไปยังจีนนั้นมาจากแหล่งใด เนื่องจากซื้อแร่ผ่านนายหน้าอีกทอด
Mongabay เปิดข้อมูลบริษัทจดทะเบียนในไทยมากกว่า 50 แห่ง นำเข้าแร่สำคัญจากเมียนมา ช่วง 9 เดือนแรกปี 2025 รวม 105,752 ตัน มูลค่ากว่า 13,900 ล้านบาท ก่อนส่งต่อไปจีนผ่านเส้นทางแม่สอด-เชียงรายและท่าเรือแหลมฉบัง
ภาพรถบรรทุกพ่วงหลายสิบคันจอดรออยู่บริเวณด่านเปิ่งเคลิ่ง (Pheung Khleung) ชายแดนเมียนมา-ไทย เมื่อวันที่ 26 มิ.ย. 2026 อาจดูเหมือนการค้าสินค้าข้ามแดนทั่วไป แต่สิ่งที่บรรทุกอยู่บนรถเหล่านั้นคือสินแร่พลวงและแท่งพลวงแปรรูปจากเมียนมา ซึ่งกำลังถูกขนถ่ายจากรถฝั่งเมียนมาลงสู่รถฝั่งไทย เพื่อเดินทางต่อไปยัง จ.ตาก และตลาดปลายทาง
ภาพดังกล่าวเป็นส่วนหนึ่งของรายงานสืบสวนของสำนักข่าวสิ่งแวดล้อม Mongabay เผยแพร่เมื่อวันที่ 1 ต.ค. 2026 ในหัวข้อ Myanmar’s polluting mines selling to China through Thai companies ซึ่งเปิดเผยข้อมูลสำคัญว่า มีบริษัทจดทะเบียนในประเทศไทยมากกว่า 50 แห่ง นำเข้าแร่สำคัญจากเมียนมา โดยแร่จำนวนมากถูกส่งต่อไปยังประเทศจีน
การค้าดังกล่าวเกิดขึ้นในช่วงที่ประเทศไทยกำลังเผชิญปัญหาสารหนู แคดเมียม ตะกั่ว และโลหะหนักปนเปื้อนในแม่น้ำหลายสายทางภาคเหนือ ซึ่งมีต้นน้ำไหลผ่านพื้นที่ทำเหมืองในเมียนมา สร้างความกังวลต่อแหล่งน้ำเพื่อการเกษตร ประมง ระบบนิเวศ และสุขภาพของประชาชน
คำถามสำคัญนอกจากรัฐบาลไทยดูจะไม่ทำอะไรกับปัญหามลพิษจากการทำเหมืองแล้ว แต่มีคำถามถึงผู้รับซื้อแร่ บริษัทผู้นำเข้า และส่งออกต่อไปยังจีน ซึ่งเป็นไปไม่ได้ที่ธุรกิจเหล่านี้จะไม่ทราบว่ารายได้จากธุรกิจนี้จะไม่ก่อมลพิษให้กับปลายทางในภาคเหนือ ตลอดจนภูมิภาคอื่นๆ จากห่วงโซ่อาหาร
นำเข้า 9 เดือน มูลค่ากว่า 1.4 หมื่นล้านบาท
ข้อมูลที่ Mongabay ตรวจสอบจากเอกสารการค้าของไทยพบว่า ในช่วง 9 เดือนแรกของปี 2025 ประเทศไทยนำเข้าแร่สำคัญจากเมียนมา 5 กลุ่ม ได้แก่ แร่พลวง ทังสเตน ทองแดง ตะกั่ว และแมงกานีส รวมปริมาณ 105,752 ตัน คิดเป็นมูลค่ากว่า 13,900 ล้านบาท หรือประมาณ 422 ล้านดอลลาร์สหรัฐ
ปริมาณและมูลค่าดังกล่าวมากกว่าสองเท่าของการนำเข้าแร่จากเมียนมาตลอดปี 2024 สะท้อนการขยายตัวอย่างรวดเร็วของการค้าแร่ระหว่างสองประเทศ
แร่เหล่านี้ไม่ได้เป็นเพียงวัตถุดิบอุตสาหกรรมทั่วไป แต่เป็นแร่สำคัญ (Critical Minerals) ที่มีบทบาทต่ออุตสาหกรรมยุทธศาสตร์ ตั้งแต่พลังงาน เทคโนโลยี อิเล็กทรอนิกส์ ยานยนต์ ไปจนถึงอุตสาหกรรมป้องกันประเทศ
– พลวง (Antimony) ใช้ในแบตเตอรี่ สารหน่วงไฟ อุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์ รวมถึงกระสุนและยุทโธปกรณ์
– ทังสเตน (Tungsten) ใช้ในเครื่องมือตัดเจาะ อุปกรณ์อุตสาหกรรม และชิ้นส่วนที่ต้องทนความร้อนสูง
– ทองแดง (Copper) เป็นวัตถุดิบสำคัญของระบบไฟฟ้า สายไฟ มอเตอร์ และเทคโนโลยีพลังงานสะอาด
– ตะกั่ว (Lead) ใช้ในแบตเตอรี่ตะกั่วกรดและอุตสาหกรรมโลหะ
– แมงกานีส (Manganese) ใช้ในอุตสาหกรรมเหล็ก โลหะผสม และแบตเตอรี่บางประเภท
ส่วนแร่ดีบุกก็มีการนำเข้าจากเมียนมาเพิ่มขึ้นเช่นกัน แต่ข้อมูลที่ Mongabay ได้รับยังไม่สมบูรณ์และไม่สามารถรวมปริมาณได้อย่างชัดเจน
ข้อมูลจากฐานการค้า World Integrated Trade Solution (WITS) ของธนาคารโลก ซึ่งอ้างอิงข้อมูล UN Comtrade ยังยืนยันภาพการนำเข้าแร่พลวงของไทยในปี 2025 โดยระบุว่าไทยนำเข้าแร่พลวงและสินแร่เข้มข้นรวมประมาณ 68,923 ตัน มูลค่า 254.27 ล้านดอลลาร์สหรัฐ
ในจำนวนนี้มาจากเมียนมาประมาณ 63,932 ตัน มูลค่า 207.89 ล้านดอลลาร์สหรัฐ หรือคิดเป็นสัดส่วนมากกว่า 92% ของปริมาณนำเข้าแร่พลวงทั้งหมดของไทยในปีนั้น
ตัวเลขจากฐานข้อมูลระหว่างประเทศจึงช่วยยืนยันว่า เมียนมาเป็นแหล่งนำเข้าแร่พลวงรายใหญ่ของไทยอย่างมีนัยสำคัญ ไม่ใช่เพียงการค้าขนาดเล็กตามแนวชายแดน
เปิดชื่อบริษัทไทยที่อยู่ในเส้นทางค้าแร่ในเมียนมา
รายงาน Mongabay ระบุว่า พบรายชื่อบริษัทไทยมากกว่า 50 แห่งในฐานข้อมูลนำเข้าแร่จากเมียนมา และทีมข่าวได้ลงพื้นที่ตรวจสอบบริษัท 12 แห่งใน จ.เชียงใหม่ เชียงราย และตาก ซึ่งเป็นพื้นที่ที่มีบริษัทเกือบครึ่งหนึ่งของรายชื่อทั้งหมด
บริษัทที่ปรากฏชื่อในรายงานและมีรายละเอียดเกี่ยวกับการนำเข้า การขนส่ง หรือการค้าต่อ ได้แก่
• Thepthrni Business Mining Company เป็นบริษัทที่มีความเชื่อมโยงกับการทำเหมืองพลวงในรัฐกะเหรี่ยงและรัฐมอญของเมียนมาตั้งแต่ปี 2010 โดย ทรงพล เทียมพันธุนันท์ (Songphon Teampantunan) กรรมการบริษัทให้ข้อมูลกับ Mongabay ว่า บริษัทนำเข้าแร่พลวงจากเมียนมาประมาณ 1,000–3,000 ตันต่อเดือน และปฏิเสธว่าบริษัทเป็นต้นเหตุของมลพิษในแม่น้ำ
บริษัทดังกล่าวเป็นบริษัทเดียวในกลุ่มที่ Mongabay ได้สัมภาษณ์ ซึ่งทรงพลยอมรับว่าเป็นเจ้าของเหมืองในเมียนมาโดยตรง โดยหลังจากแร่ผ่านพิธีการศุลกากรในไทย ผู้ซื้อชาวจีนจะส่งบริษัทไทยมารับสินค้าและขนส่งต่อไปยังจีนผ่านท่าเรือแหลมฉบัง
• Far Far Shipping Service Limited Partnership บริษัทขนส่งและนำเข้าแร่ใน อ.แม่สอด จ.ตาก ดำเนินกิจการมาตั้งแต่ปี 2007 โดย วราภรณ์ เทพสัน ผู้จัดการทั่วไปให้ข้อมูลว่า บริษัทนำเข้าแร่พลวงและดีบุกจากเมียนมาผ่านเครือข่ายนายหน้า และส่งออกต่อไปจีนเป็นส่วนใหญ่ บางครั้งส่งไปญี่ปุ่นและสเปนด้วย
ผู้จัดการบริษัทยอมรับว่าไม่ ได้ติดต่อกับบริษัทเหมืองในเมียนมาโดยตรง และไม่ทราบว่าแร่ที่รับซื้อมาจากเหมืองใด เพราะทุกอย่างดำเนินการผ่านนายหน้า
• Dion Enterprise Company Limited บริษัทด้านโลจิสติกส์ใน อ.แม่สอด ซึ่งมีบทบาทนำแร่จากเมียนมาเข้าสู่ไทย โดยอามูชา เทดชิม (Amucha Tedchim) ผู้แทนบริษัทให้ข้อมูลว่า เอกสารนำเข้าและใบรับรองแหล่งกำเนิดสินค้าระบุประเทศต้นทาง แต่ไม่ได้ระบุชื่อเหมืองหรือบริษัทผู้ทำเหมืองในเมียนมา ทำให้บริษัทตรวจสอบย้อนกลับได้เพียงจุดที่แร่ออกจากฝั่งเมียนมา
นอกจากนี้ รายงานยังระบุชื่อบริษัทอื่นที่ปรากฏในฐานข้อมูลนำเข้าแร่ เช่น
– Tri Manna Import Export มีข้อมูลนำเข้าแร่พลวง 226.9 ตัน มูลค่ากว่า 538,000 ดอลลาร์สหรัฐในปี 2025 แต่ผู้สื่อข่าวลงพื้นที่แล้วพบว่า สถานที่ตั้งตามทะเบียนเป็นที่ดินรกร้าง และไม่สามารถติดต่อบริษัทเพื่อขอคำชี้แจงได้
– NPC Charoeunsap Co. Ltd. มีข้อมูลนำเข้าทองแดงตลอดปี 2025 แต่ที่อยู่ตามทะเบียนใน จ.เชียงใหม่ ไม่สามารถตรวจสอบพบได้จากการลงพื้นที่ โดย Mongabay ระบุว่าไม่สามารถติดต่อบริษัทเพื่อขอคำชี้แจงได้
– Sila Import and Export Co., Ltd. จ.เชียงใหม่ เป็นบริษัทที่ถูกระบุในข้อมูลการนำเข้าแร่แมงกานีส แต่ผู้แทนบริษัทปฏิเสธว่าไม่ได้นำเข้าแร่ชนิดนี้ตามข้อมูลที่ปรากฏ
– Duangmadee Import Export Limited Partnership จ.เชียงราย ผู้แทนบริษัทก็ปฏิเสธข้อมูลการนำเข้าแร่แมงกานีสเช่นกัน
– Compass Magic Limited Partnership จ.เชียงราย ทำหน้าที่อำนวยความสะดวกด้านการขนส่งแร่แมงกานีสจากเมียนมาผ่านพื้นที่สามเหลี่ยมทองคำ โดยผู้แทนบริษัทให้ข้อมูลว่ามีการขนส่งเดือนละ 1–2 ครั้ง ครั้งละไม่เกิน 800 ตัน
อย่างไรก็ตาม รายชื่อเหล่านี้เป็นเพียงบริษัทบางส่วนที่ Mongabay เปิดเผยในรายงาน ไม่ใช่รายชื่อครบทั้ง 50 แห่ง และการมีชื่ออยู่ในฐานข้อมูลนำเข้าไม่ได้หมายความว่าบริษัทกระทำผิดกฎหมายหรือมีส่วนก่อมลพิษโดยตรง โดยเฉพาะบริษัทที่ถูกตั้งข้อสังเกตเรื่องที่อยู่ตามทะเบียน หรือบริษัทที่โต้แย้งข้อมูลนำเข้า
จากรัฐฉาน-กะเหรี่ยงผ่านไทยส่งต่อไปจีน
เส้นทางการค้าแร่จากเมียนมาเข้าสู่ไทยมีหลายช่องทาง ทั้งทางบกและทางน้ำ เส้นทางหนึ่งเริ่มจากรัฐกะเหรี่ยงทางตะวันออกของเมียนมา ผ่านด่านเปิ่งเคลิ่งเข้าสู่ จ.ตาก ก่อนเคลื่อนย้ายไปยังพื้นที่แม่สอด ซึ่งเป็นจุดรวบรวมและพักสินค้าแร่พลวงและดีบุก
อีกเส้นทางหนึ่งเริ่มจากรัฐฉานทางตอนเหนือของเมียนมา แร่แมงกานีสถูกขนส่งลงมาตามแม่น้ำลเว (Lwe River) เชื่อมต่อแม่น้ำโขง ผ่านเขตสามเหลี่ยมทองคำ ก่อนเข้าสู่ท่าเรือในเชียงราย
จากนั้นแร่จะถูกขนส่งต่อไปยังผู้ซื้อหรือโรงงาน โดยเส้นทางการส่งออกที่ Mongabay ระบุคือ การส่งผ่านท่าเรือแหลมฉบัง จ.ชลบุรี เพื่อส่งออกต่อไปยังประเทศจีน
รายงานยังชี้ว่า ข้อมูลของทางการไทยครอบคลุมเฉพาะแร่ที่เข้าสู่ประเทศผ่านด่านบกและท่าเรือแม่น้ำที่ถูกกฎหมาย แต่ยังมีความเป็นไปได้ว่ามีเส้นทางลักลอบขนส่งแร่อีกหลายช่องทางตามแนวชายแดน ซึ่งไม่ปรากฏอยู่ในข้อมูลนำเข้าอย่างเป็นทางการ
ประเด็นนี้ทำให้การประเมินปริมาณการค้าแร่ที่แท้จริงอาจต่ำกว่าความเป็นจริง และยิ่งเพิ่มความยากในการตรวจสอบว่าแร่จากเหมืองใดเข้าสู่ระบบการค้าไทยบ้าง
เหมืองไม่มีมาตรฐานต้นทางมลพิษข้ามพรมแดน
การขยายตัวของเหมืองในเมียนมาเกิดขึ้นท่ามกลางสงครามกลางเมืองและการควบคุมพื้นที่ที่แตกกระจายระหว่างกองกำลังชาติพันธุ์และกลุ่มติดอาวุธหลายฝ่าย ทำให้การกำกับดูแลด้านสิ่งแวดล้อมและการตรวจสอบการทำเหมืองทำได้ยาก
Mongabay อ้างข้อมูลจาก Stimson Center สถาบันวิจัยด้านนโยบายในสหรัฐฯ ซึ่งใช้ภาพถ่ายดาวเทียมตรวจพบพื้นที่เหมืองในเมียนมาประมาณ 2,214 แห่ง นับตั้งแต่ปี 2015 และมากกว่าครึ่งหนึ่งเริ่มดำเนินการหลังการรัฐประหารในปี 2021
ขณะที่รายงานของ Stimson Center เรื่อง Unregulated Mining Along Rivers in Mainland Southeast Asia เผยแพร่เมื่อวันที่ 24 พ.ย. 2025 ระบุว่า พบพื้นที่ทำเหมืองที่ไม่มีการกำกับดูแลมากกว่า 2,800 แห่งในลุ่มน้ำและพื้นที่เชื่อมโยงกับแม่น้ำในเมียนมา ลาว และกัมพูชา โดยกิจกรรมเหมืองบางประเภทอาจปล่อยสารพิษ เช่น สารหนู ไซยาไนด์ และปรอท รวมถึงโลหะหนักลงสู่แหล่งน้ำ
การทำเหมืองแร่หายากบางประเภทใช้วิธีชะละลายแร่ในชั้นดิน (In-situ leaching) ด้วยการสูบสารเคมีลงใต้ดินเพื่อให้แร่ละลายออกมา ก่อนสูบสารละลายกลับขึ้นมาแยกแร่ กระบวนการดังกล่าวมีความเสี่ยงต่อการปนเปื้อนในดินและน้ำ หากไม่มีระบบควบคุมและจัดการกากของเสียที่เหมาะสม
นอกจากนี้ ยังมีเหมืองแบบกองชะละลาย (Heap leaching) ซึ่งใช้สารเคมีราดผ่านกองหินหรือแร่เพื่อแยกโลหะออกมา หากบ่อเก็บสารละลายหรือระบบป้องกันรั่วซึมไม่ได้มาตรฐาน สารเคมีและโลหะหนักก็สามารถแพร่กระจายสู่แหล่งน้ำได้
แม่น้ำกก-สาย-รวก-โขง รับมลพิษจากต้นน้ำเมียนมา
ปัญหามลพิษไม่ได้หยุดอยู่ที่พื้นที่เหมือง แต่สามารถเดินทางข้ามพรมแดนผ่านระบบแม่น้ำที่เชื่อมโยงกัน รายงาน Mongabay ระบุว่า ทางการไทยตรวจพบสารหนู แคดเมียม ตะกั่ว และสารปนเปื้อนอื่นในแม่น้ำอย่างน้อย 6 สาย ได้แก่ แม่น้ำกก แม่น้ำสาย แม่น้ำรวก แม่น้ำโขง แม่น้ำสาละวิน และแม่น้ำกระบุรี
โดยแม่น้ำกก แม่น้ำสาย และแม่น้ำรวก มีต้นน้ำหรือพื้นที่รับน้ำเชื่อมโยงกับรัฐฉานของเมียนมา ก่อนจะไหลเข้าสู่ประเทศไทยและเชื่อมต่อกับแม่น้ำโขง
รายงานของ Associated Press (AP) ซึ่งเผยแพร่ผ่าน The Washington Post เมื่อวันที่ 29 เม.ย. 2026 ลงพื้นที่สำรวจผลกระทบต่อชาวประมงและเกษตรกรใน จ.เชียงราย พบว่าความกังวลเรื่องการปนเปื้อนทำให้ตลาดปลาในพื้นที่ได้รับผลกระทบ ชาวประมงบางรายจับปลาได้แต่ขายไม่ได้ เพราะผู้บริโภคไม่มั่นใจในความปลอดภัย
ชาวประมงวัย 75 ปีใน อ.เชียงแสน ให้ข้อมูลว่า บางวันแทบไม่มีรายได้จากการจับปลา ขณะที่เกษตรกรในพื้นที่ ต.ท่าตอน อ.แม่อาย จ.เชียงใหม่ กังวลว่าน้ำจากแม่น้ำกกที่ใช้รดพืชผลอาจส่งผลต่อความปลอดภัยของผลผลิต
AP ยังเตือนว่า ความเสี่ยงจากสารหนู ปรอท ตะกั่ว และแคดเมียม ไม่ได้จำกัดอยู่เฉพาะสุขภาพของประชาชน แต่อาจกระทบต่อความเชื่อมั่นในสินค้าเกษตรและการส่งออกอาหารของไทย ซึ่งมีมูลค่าทางเศรษฐกิจสูง
พบสารหนูในข้าวและร่างกายเกษตรกร
สำนักข่าว Channel News Asia (CNA) รายงานเมื่อวันที่ 12 มิ.ย. 2026 และปรับปรุงข้อมูลเมื่อวันที่ 15 ต.ค. 2026 ลงพื้นที่จ.เชียงราย พบกรณีของ ทองคำ อินพรหม เกษตรกรวัย 71 ปี ซึ่งทำนาปลูกข้าวมานานกว่า 60 ปี และเก็บเกี่ยวข้าวได้ประมาณ 60 ตันต่อปี
ผลตรวจจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องพบสารหนูในดินและน้ำที่ใช้ทำการเกษตร ขณะที่ผลตรวจข้าวเปลือกของเขามีระดับสารหนูอยู่ใกล้เกณฑ์ความปลอดภัย แม้ข้าวกล้องที่ตรวจจะยังอยู่ในเกณฑ์ก็ตาม
ที่น่ากังวลคือ ผลตรวจปัสสาวะของเกษตรกรรายนี้พบสารหนู และการตรวจห่างกันหลายเดือนพบระดับเพิ่มขึ้นเป็นสองเท่าของเกณฑ์การรับสัมผัสที่ยอมรับได้ตามข้อมูลที่ CNA รายงาน
นอกจากนี้ CNA ยังรายงานผลตรวจตะกอนแม่น้ำโขงของกรมควบคุมมลพิษในเดือน มี.ค. 2026 ซึ่งพบสารหนูสูงสุด 296 มิลลิกรัมต่อกิโลกรัมตะกอน หรือประมาณ 9 เท่าของเกณฑ์อ้างอิง 33 มิลลิกรัมต่อกิโลกรัม
ทีมข่าว CNA ยังเก็บตัวอย่างน้ำด้วยตนเองจากพื้นที่ท่าตอนและเชียงราย พบสารหนูในตัวอย่างน้ำที่ท่าตอน 0.0159 มิลลิกรัมต่อลิตร สูงกว่ามาตรฐาน 0.01 มิลลิกรัมต่อลิตร ส่วนตัวอย่างในพื้นที่เชียงรายพบประมาณ 0.03 มิลลิกรัมต่อลิตร หรือประมาณ 3 เท่าของมาตรฐานดังกล่าว
ข้อมูลเหล่านี้สะท้อนว่าปัญหามลพิษไม่ได้เป็นเพียงความกังวลเรื่องคุณภาพน้ำ แต่กำลังขยายไปสู่ความปลอดภัยของอาหาร การประกอบอาชีพ และความเสี่ยงต่อสุขภาพของผู้คนที่ต้องพึ่งพาแม่น้ำในการดำรงชีวิต
จีนเป็นผู้ซื้อแร่รายใหญ่ของโลก
การขยายตัวของเหมืองในเมียนมาไม่ได้เกิดขึ้นโดยปราศจากแรงขับเคลื่อนทางเศรษฐกิจ ความต้องการแร่สำคัญจากตลาดโลก โดยเฉพาะอุตสาหกรรมเทคโนโลยี พลังงานสะอาด ยานยนต์ไฟฟ้า และอุตสาหกรรมป้องกันประเทศ ทำให้การทำเหมืองในพื้นที่ที่ขาดการกำกับดูแลขยายตัวอย่างรวดเร็ว
รายงานของ Mongabay ระบุว่า ผู้ค้ารายหนึ่งซึ่งให้ข้อมูลโดยไม่เปิดเผยชื่อ อธิบายว่าเหมืองในเมียนมาหลายแห่งไม่ได้ดำเนินการโดยบริษัทเหมืองที่จดทะเบียนอย่างเป็นระบบ แต่เป็นการเช่าพื้นที่จากเจ้าของที่ดิน โดยมีกลุ่มทุนจีนเข้ามาจัดหาเครื่องจักรและอำนวยความสะดวกในการจำหน่ายแร่ผ่านเครือข่ายนายหน้า
รายงานของ Le Monde เมื่อวันที่ 23 ก.ค. 2025 ยังอธิบายว่า การทำเหมืองแร่หายากในเมียนมาขยายตัวในพื้นที่ที่อยู่ภายใต้อิทธิพลของกองกำลังชาติพันธุ์และกลุ่มติดอาวุธ หลังจีนลดการพึ่งพาการทำเหมืองภายในประเทศบางส่วน และหันไปนำเข้าแร่จากเมียนมาเพิ่มขึ้น
ในขณะที่รายงานของ Yale Environment 360 เมื่อวันที่ 20 พ.ย. 2025 ระบุว่า การทำเหมืองแร่หายากในพื้นที่รัฐฉานเติบโตอย่างรวดเร็ว โดยมีแรงงานและผู้ประกอบการชาวจีนเข้าไปทำงานในพื้นที่ที่อยู่ภายใต้การควบคุมของกองกำลังชาติพันธุ์
ทั้งนี้ ทุนจีนในบริบทที่กล่าวถึงนี้ ไม่อาจเหมารวมว่าทุกบริษัทจีนที่เข้าไปทำเหมืองจะมีส่วนเกี่ยวข้องกับการทำเหมืองที่ผิดกฎหมายหรือก่อมลพิษ
ทำธุรกิจโดยไม่รู้ว่าแร่มาจากเหมืองไหน?
สิ่งที่น่ากังวลจากรายงาน Mongabay ไม่ได้มีเพียงปริมาณแร่ที่นำเข้า แต่คือข้อจำกัดในการตรวจสอบย้อนกลับ (Traceability) ซึ่งเป็นหัวใจสำคัญของการค้าทรัพยากรธรรมชาติในยุคที่ธุรกิจทั่วโลกให้ความสำคัญกับห่วงโซ่อุปทานที่รับผิดชอบต่อสิ่งแวดล้อม
บริษัทไทยหลายแห่งที่ Mongabay สัมภาษณ์ระบุว่า รับซื้อแร่ผ่านนายหน้าโดยไม่รู้จักบริษัทเหมืองในเมียนมาโดยตรง เอกสารนำเข้าและใบรับรองแหล่งกำเนิดสินค้าระบุเพียงประเทศต้นทาง แต่ไม่ได้บอกว่าแร่มาจากเหมืองใด อยู่ภายใต้การควบคุมของใคร หรือผ่านกระบวนการผลิตอย่างไร
ที่สำคัญ ผู้แทนบริษัท Dion Enterprise ให้ข้อมูลว่า ไม่มีการตรวจสอบแร่ทุกกระสอบ จึงมีความเป็นไปได้ว่าสินแร่ที่นำเข้าอาจไม่ตรงกับชนิดที่ระบุในเอกสาร
ผู้แทนบริษัทบางแห่งยังปฏิเสธข้อมูลการนำเข้าแร่แมงกานีสที่ปรากฏในฐานข้อมูลของทางการ ทำให้เกิดคำถามว่าข้อมูลการค้าของไทยมีความถูกต้องและตรวจสอบได้มากน้อยเพียงใด
Mongabay ระบุว่า ได้สอบถามกรมศุลกากรเกี่ยวกับข้อมูลนำเข้าและความเสี่ยงเรื่องการสำแดงชนิดแร่ไม่ตรงกับสินค้าจริง แต่ไม่ได้รับคำชี้แจง ขณะที่กรมควบคุมมลพิษก็ไม่ได้ตอบคำถามว่าแร่ชนิดใดอาจเป็นต้นเหตุของการปนเปื้อนในแม่น้ำ
ปัญหาก็คือ หน่วยงานรัฐอาจทราบว่ามีแร่ชนิดใดนำเข้ามาในประเทศ แต่ยังไม่สามารถเชื่อมโยงแร่เหล่านั้นกลับไปยังเหมืองต้นทาง และประเมินได้ว่าเหมืองใดมีความเสี่ยงก่อมลพิษต่อแหล่งน้ำข้ามพรมแดน
ถึงเวลารัฐไทยตรวจสอบห่วงโซ่แร่
ปัญหาการนำเข้าแร่จากเมียนมาจึงเป็นความรับผิดชอบของทุกฝ่ายในห่วงโซ่อุปทาน ตั้งแต่เจ้าของเหมือง นักลงทุน นายหน้า บริษัทนำเข้า ผู้ขนส่ง ผู้ซื้อปลายทาง ไปจนถึงหน่วยงานรัฐที่มีหน้าที่กำกับดูแล
หากบริษัทไทยสามารถนำเข้าแร่จากเหมืองที่ไม่ทราบแหล่งกำเนิด แล้วส่งต่อไปยังผู้ซื้อในต่างประเทศโดยไม่ต้องเปิดเผยว่าแร่มาจากพื้นที่ใด ใครเป็นผู้ทำเหมือง และมีการจัดการกากแร่อย่างไร ระบบการค้าก็อาจกลายเป็นช่องทางที่ทำให้แร่จากเหมืองซึ่งมีความเสี่ยงด้านสิ่งแวดล้อมเข้าสู่ตลาดโลกได้โดยไม่มีใครต้องรับผิดชอบอย่างชัดเจน
หนึ่งในข้อเสนอที่ปรากฏในรายงาน Mongabay คือการใช้มาตรา 104 แห่งพระราชบัญญัติแร่ พ.ศ. 2560 ซึ่ง สส.เชียงใหม่เสนอให้รัฐบาลพิจารณาควบคุมหรือระงับการนำเข้าแร่จากเมียนมา จนกว่าจะสามารถพิสูจน์ได้ว่าแร่เหล่านั้นไม่ได้มาจากเหมืองที่สร้างความเสียหายต่อแม่น้ำของไทย
ข้อเสนอดังกล่าวควรได้รับการพิจารณาอย่างจริงจัง โดยต้องตรวจสอบขอบเขตและเงื่อนไขการใช้อำนาจตามกฎหมายให้ชัดเจน ควบคู่กับการเพิ่มประสิทธิภาพการตรวจสอบสินแร่ที่ด่านชายแดน การเปิดเผยข้อมูลบริษัทนำเข้า และการตรวจสอบแหล่งกำเนิดแร่ตลอดห่วงโซ่การค้า
รัฐบาลไทยควรเปิดเผยข้อมูลการนำเข้าแร่จากเมียนมาอย่างละเอียด ทั้งชื่อบริษัท เลขทะเบียนนิติบุคคล ชนิดแร่ ปริมาณ มูลค่า ด่านนำเข้า และประเทศปลายทาง รวมถึงตรวจสอบเส้นทางการส่งออกต่อผ่านท่าเรือแหลมฉบัง เพื่อให้สังคมสามารถตรวจสอบได้ว่าใครเป็นผู้ได้ประโยชน์จากการค้าแร่เหล่านี้
ขณะเดียวกัน ต้องเร่งสร้างระบบติดตามแหล่งกำเนิดแร่ (Mineral Traceability) และกำหนดให้ผู้ประกอบการแสดงหลักฐานแหล่งที่มาของสินค้า ไม่ใช่เพียงระบุว่าแร่มาจากประเทศเมียนมา แต่ต้องสามารถตรวจสอบได้ถึงระดับเหมือง ผู้ดำเนินการ และพื้นที่ทำเหมือง
เพราะในวันที่ประชาชนริมแม่น้ำกก แม่น้ำสาย และแม่น้ำรวก ต้องเผชิญความเสี่ยงจากสารพิษ เกษตรกรกังวลว่าน้ำที่ใช้เพาะปลูกจะทำให้ผลผลิตปนเปื้อน และชาวประมงสูญเสียรายได้จากความไม่มั่นใจของผู้บริโภค การปล่อยให้ธุรกิจแร่ดำเนินต่อไปโดยไม่รู้ต้นทางและไม่รู้ปลายทาง ย่อมไม่ใช่เพียงปัญหาการบริหารจัดการข้อมูลของรัฐ แต่เป็นปัญหาความเป็นธรรมที่ประชาชนต้องแบกรับต้นทุนแทนผู้ที่ได้ประโยชน์จากทรัพยากรเหล่านี้
แร่ทุกตันอาจสร้างรายได้ให้ผู้ค้าและผู้ซื้อ แต่หากไม่มีใครรับผิดชอบต่อมลพิษที่เกิดขึ้น คนที่ต้องจ่ายราคาแพงที่สุดก็คือประชาชนคนริมน้ำโดยเฉพาะคนไทย ซึ่งนอกจากไม่ได้เอี่ยวกำไรจากการค้าที่ไม่เป็นธรรมแล้ว กลับต้องแบกรับสารพิษที่ไม่ได้มีส่วนร่วมในธุรกิจนี้เลย
อ้างอิง:
• Myanmar’s polluting mines selling to China through Thai companies, Gerald Flynn, Mongabay
• Thailand Antimony ores and concentrates imports by country, 2025, World Integrated Trade Solution (WITS), World Bank / UN Comtrade
• Unregulated Mining Along Rivers in Mainland Southeast Asia, Stimson Center
• Mining, Conflict, and Environmental Action in Myanmar’s Borderlands, Stimson Center
• Rare earth mining is poisoning Mekong River tributaries, threatening ‘the world’s kitchen’, Anton L. Delgado and Aniruddha Ghosal, Associated Press / The Washington Post
• Inside Thailand’s toxic river struggle and the fallout from Myanmar’s mines, Derrick A. Paulo and Pichayada Promchertchoo, Channel News Asia
• How China has relocated its most polluting mines to war-torn Myanmar, Le Monde
• In Myanmar, Illicit Rare Earth Mining Is Taking a Heavy Toll, Emily Fishbein and Jauman Naw, Yale Environment 360