จีนกุมแร่แรร์เอิร์ธโลก เชียงรายซ่อนขุมทรัพย์แร่หายาก 1.2 ล้านล้านบาท

จีนจนผงาดเป็นเบอร์ 1 ครอบครองแร่แรร์เอิร์ธโลก ในขณะที่เชียงรายมีศักยภาพแร่หายากซ่อนอยู่ใต้ดินมูลค่ากว่า 1.2 ล้านล้านบาท

การแข่งขันแย่งชิงแร่ยุทธศาสตร์ของมหาอำนาจโลกแลกมาด้วยมลพิษข้ามพรมแดน จากเหมืองแร่ในรัฐฉานส่งวัตถุดิบป้อนจีนจนผงาดเป็นเบอร์ 1 ครอบครองสินทรัพย์แร่หายากโลก ในขณะที่เชียงรายมีศักยภาพแร่หายากมูลค่ากว่า 1.2 ล้านล้านบาท แต่บทเรียนจากแม่น้ำกก–สาย–โขง กำลังเตือนว่าความมั่งคั่งใต้ดินอาจแลกมาด้วยมลพิษในลุ่มน้ำและชีวิตของผู้คน

แรร์เอิร์ธ (Rare Earth Elements: REEs) หรือธาตุหายาก กำลังกลายเป็นหนึ่งในทรัพยากรยุทธศาสตร์ที่มีความสำคัญต่อเศรษฐกิจโลกยุคใหม่ เพราะเป็นวัตถุดิบสำคัญในการผลิตแม่เหล็กถาวรสำหรับรถยนต์ไฟฟ้า กังหันลม หุ่นยนต์ อุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์ ระบบปัญญาประดิษฐ์ (AI) รวมถึงอุตสาหกรรมการบินและเทคโนโลยีทางการทหาร

ความต้องการแร่ชนิดนี้ที่เพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว ทำให้หลายประเทศแข่งขันกันแสวงหาแหล่งวัตถุดิบและพยายามลดการพึ่งพาจีน ซึ่งเป็นผู้ครอบครองห่วงโซ่อุปทานแรร์เอิร์ธรายใหญ่ที่สุดของโลก

หนึ่งในแหล่งวัตถุดิบสำคัญของจีนคือเมียนมา โดยเฉพาะรัฐคะฉิ่นและรัฐฉาน ซึ่งมีการขยายตัวของเหมืองแรร์เอิร์ธอย่างรวดเร็ว รายงานของสำนักงานข้าหลวงใหญ่สิทธิมนุษยชนแห่งสหประชาชาติ (OHCHR) ระบุว่า จำนวนพื้นที่ทำเหมืองแรร์เอิร์ธในเมียนมาเพิ่มจาก 215 แห่งก่อนรัฐประหารปี 2021 เป็นมากกว่า 590 แห่ง ณ วันที่ 31 พ.ค. 2026

เปิดขุมทรัพย์แรร์เอิร์ธเชียงรายมูลค่ากว่า 1.2 ล้านล้านบาท
ประเทศไทย โดยเฉพาะเชียงรายซึ่งเป็นจังหวัดอยู่ในแนวเทือกเขาต่อเนื่องกับรัฐฉานก็มีการสำรวจพบศักยภาพแหล่งแร่หายากจำนวนมาก รายงานกรมทรัพยากรธรณีประเมินมูลค่าธาตุสำคัญในพื้นที่ 3 อำเภอ ได้แก่ อ.เมืองเชียงราย แม่จัน และแม่ฟ้าหลวง ไว้สูงถึง 1,240,781 ล้านบาท หรือกว่า 1.2 ล้านล้านบาท

ข้อมูลจากกรมทรัพยากรธรณีในรายงานการสำรวจและประเมินศักยภาพทรัพยากรธาตุหายากและธาตุกัมมันตรังสีแฝง จังหวัดเชียงรายในพื้นที่ 3 อำเภอ ประกอบด้วย

• อำเภอเมืองเชียงราย มีแหล่งสำคัญ 3 แห่ง ได้แก่
– แหล่งบ้านดู่: พื้นที่ประมาณ 29 ตารางกิโลเมตร หรือ 18,125 ไร่ มีปริมาณแร่หายากและธาตุกัมมันตรังสีที่เกี่ยวข้องรวม 779,056 ตันโลหะ เป็นแหล่งที่มีปริมาณสูงที่สุดในกลุ่มพื้นที่ที่รายงานระบุ
– แหล่งโป่งพระบาท: พื้นที่ประมาณ 4 ตารางกิโลเมตร หรือ 2,500 ไร่ มีปริมาณแร่รวม 140,928 ตันโลหะ อยู่ใกล้ชุมชนและลำน้ำห้วยหลวง ซึ่งไหลลงสู่แม่น้ำกก
– แหล่งห้วยขมใน: พื้นที่ประมาณ 8 ตารางกิโลเมตร หรือ 5,000 ไร่ มีปริมาณแร่รวม 210,376 ตันโลหะ คร่อมพื้นที่ลุ่มน้ำห้วยขม ห้วยแม่ยาว และห้วยแม่ซ้าย

• อำเภอแม่จัน พบแหล่งแร่สำคัญ 2 แห่ง ได้แก่ แหล่งป่าซางและแหล่งป่าเมี่ยง รวมพื้นที่ประมาณ 3,125 ไร่ มีปริมาณแร่สำคัญ 3 ชนิดรวม 72,685 ตันโลหะ โดยมีอ่างเก็บน้ำแม่เปินอยู่ในพื้นที่แหล่งแร่ป่าซาง

• อำเภอแม่ฟ้าหลวง พบแหล่งแร่ใน 2 ตำบล 5 หมู่บ้าน ครอบคลุมพื้นที่ประมาณ 23,125 ไร่ มีปริมาณแร่สำคัญ 3 ชนิดรวม 1,117,634 ตันโลหะ ประกอบด้วยแหล่งเทอดไทย แหล่งจะคำน้อย และแหล่งขุนส่า โดยพื้นที่บางส่วนยังมีศักยภาพแร่ทองคำอยู่ร่วมด้วย

ข้อมูลเหล่านี้ชี้ให้เห็นว่า เชียงรายมีแหล่งแร่หายากกระจายอยู่ในพื้นที่กว้าง และหลายแห่งอยู่ใกล้แหล่งน้ำ ชุมชน และพื้นที่เกษตรกรรม จึงจำเป็นต้องพิจารณาความเสี่ยงด้านสิ่งแวดล้อมควบคู่กับการประเมินมูลค่าทางเศรษฐกิจ

นอกเหนือจากเชียงราย ยังมีข้อมูลการพบศักยภาพแร่หายากใน จ.เชียงใหม่และแม่ฮ่องสอน รวมถึงพื้นที่ตามแนวเทือกเขาหินแกรนิตทางตะวันตกของประเทศ เช่น อุทัยธานี กาญจนบุรี ประจวบคีรีขันธ์ ชุมพร ระนอง และพังงา อย่างไรก็ตาม ไม่ได้หมายความว่าแหล่งแร่ที่สำรวจพบสามารถพัฒนาเป็นเหมืองเชิงพาณิชย์ได้ทั้งหมด

ขุมทรัพย์แรร์เอิร์ธ ‘เมียนมา’ เติบโตท่ามกลางสงคราม
กลับมาที่เมียนมา ถือเป็นแหล่งผลิตแรร์เอิร์ธที่สำคัญของโลก โดยเฉพาะแรร์เอิร์ธกลุ่มหนัก (Heavy Rare Earth Elements: HREEs) เช่น ดิสโพรเซียม (Dysprosium) และเทอร์เบียม (Terbium) ซึ่งเป็นวัตถุดิบสำคัญในการผลิตแม่เหล็กถาวรสมรรถนะสูงที่ทนความร้อน และมีประสิทธิภาพสูง

ข้อมูลจาก OHCHR ระบุว่า พื้นที่ทำเหมืองแรร์เอิร์ธในเมียนมาเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็วหลังรัฐประหารปี 2021 โดยรัฐคะฉิ่นยังเป็นแหล่งทำเหมืองหลัก ขณะที่รัฐฉานมีจำนวนพื้นที่เหมืองเพิ่มจาก 12 แห่งก่อนรัฐประหารเป็น 85 แห่งในเดือน พ.ค. 2026

การขยายตัวดังกล่าวเกิดขึ้นในพื้นที่ที่อำนาจรัฐส่วนกลางเข้าไม่ถึงหรือมีข้อจำกัดในการควบคุม โดยมีกองกำลังชาติพันธุ์และกลุ่มติดอาวุธเข้ามามีบทบาทในการควบคุมพื้นที่และผลประโยชน์จากทรัพยากร

กลุ่มที่มีบทบาทเกี่ยวข้องกับพื้นที่ทำเหมือง ได้แก่ กองกำลัง United Wa State Army (UWSA) กองกำลัง National Democratic Alliance Army (NDAA) กองกำลัง Ta’ang National Liberation Army (TNLA) และกองกำลัง Kachin Independence Army (KIA) รวมถึงเครือข่ายธุรกิจที่เชื่อมโยงกับกองทัพเมียนมา และบริษัทต่างชาติ

OHCHR ระบุว่า บริษัทต่างชาติจำนวนหนึ่งดำเนินธุรกิจผ่านบริษัทลูกและเครือข่ายผู้ประกอบการในพื้นที่ ทำให้ยากต่อการตรวจสอบเจ้าของผลประโยชน์ที่แท้จริง ขณะที่กลุ่มทุนและผู้มีอำนาจควบคุมพื้นที่ได้รับผลประโยชน์จากการทำเหมือง แต่ชุมชนท้องถิ่นกลับต้องเผชิญกับความเสียหายด้านสิ่งแวดล้อม และสุขภาพ

ข้อมูลจาก ISP-Myanmar ระบุว่า ในช่วงปี 2017–2024 เมียนมาส่งออกแรร์เอิร์ธไปจีนรวมมูลค่ากว่า 4,000 ล้านดอลลาร์สหรัฐ โดยปี 2023 เป็นปีที่มีมูลค่าการส่งออกสูงสุดประมาณ 1,400 ล้านดอลลาร์สหรัฐ

ตัวเลขดังกล่าวแสดงให้เห็นว่า แม้เมียนมาจะเผชิญสงครามและความขัดแย้งภายในประเทศ แต่การทำเหมืองแรร์เอิร์ธกลับกลายเป็นกิจกรรมทางเศรษฐกิจที่สร้างรายได้มหาศาลให้กับเครือข่ายผู้มีอำนาจในพื้นที่

ปลายทางแร่เมียนมามุ่งหน้าสู่โรงงานจีน
ประเด็นที่ทำให้เหมืองแรร์เอิร์ธในเมียนมามีความสำคัญเกินกว่าปัญหาภายในประเทศ คือแร่ส่วนใหญ่ถูกส่งออกไปยังจีน ซึ่งเป็นศูนย์กลางการแปรรูป และผลิตภัณฑ์แรร์เอิร์ธของโลก

ข้อมูลจาก ISP-Myanmar ระบุว่า ในช่วง 9 เดือนแรกของปี 2025 เมียนมาส่งออกแรร์เอิร์ธไปจีนมากกว่า 28,000 ตัน คิดเป็นมูลค่าประมาณ 624 ล้านดอลลาร์ หรือราว 53% ของปริมาณนำเข้าแรร์เอิร์ธทั้งหมดของจีนในช่วงเวลาดังกล่าว

นอกจากนั้น ข้อมูลตลอดปี 2024 ระบุว่า จีนมีการนำเข้าแรร์เอิร์ธออกไซด์จากเมียนมาประมาณ 34,484 ตัน ซึ่งตัวเลขนี้สะท้อนบทบาทของเมียนมาในฐานะแหล่งวัตถุดิบสำคัญของอุตสาหกรรมแรร์เอิร์ธจีน

เหตุผลที่จีนต้องพึ่งพาวัตถุดิบจากเมียนมา โดยเฉพาะแรร์เอิร์ธกลุ่มหนัก เพราะแร่ชนิดนี้มีความสำคัญต่อการผลิตแม่เหล็กถาวรที่ต้องการสมรรถนะสูง ขณะที่แหล่งแร่ในเมียนมามีแร่ดิสโพรเซียมและเทอร์เบียมในสัดส่วนที่มีความสำคัญต่อห่วงโซ่อุปทานของจีน

Global Witness ระบุว่า วัตถุดิบแรร์เอิร์ธจากเมียนมาส่วนใหญ่ถูกส่งไปยังโรงงานแปรรูปในจีน ก่อนเข้าสู่กระบวนการผลิตแม่เหล็กถาวร แล้วจึงถูกส่งต่อไปยังผู้ผลิตรถยนต์ไฟฟ้า กังหันลม และอุตสาหกรรมเทคโนโลยีทั่วโลก

นั่นหมายความว่า แร่ที่ถูกขุดจากภูเขาในเมียนมาอาจเดินทางผ่านโรงงานในจีน ก่อนกลายเป็นส่วนประกอบในรถยนต์ไฟฟ้าและเทคโนโลยีที่จำหน่ายในยุโรป สหรัฐฯ และประเทศต่างๆ ทั่วโลก

จีนครองอันดับ 1 โลกทั้งปริมาณสำรองและการผลิต
ข้อมูลจากสำนักงานสำรวจธรณีวิทยาสหรัฐฯ (USGS) ในรายงาน Mineral Commodity Summaries 2026 ระบุว่า จีนเป็นประเทศที่มีปริมาณสำรองแรร์เอิร์ธมากที่สุดในโลก ประมาณ 44 ล้านตัน ตามด้วยบราซิล 21 ล้านตัน ออสเตรเลีย 6.3 ล้านตัน และรัสเซีย 3.8 ล้านตัน

ด้านการผลิตแร่จากเหมืองในปี 2025 จีนผลิตได้ประมาณ 270,000 ตัน REO หรือเทียบเท่าออกไซด์แรร์เอิร์ธ ครองอันดับ 1 ของโลก ตามด้วยสหรัฐฯ 51,000 ตัน และออสเตรเลีย 29,000 ตัน ส่วนเมียนมามีปริมาณการผลิตประมาณ 22,000 ตันตามประมาณการของ USGS

อย่างไรก็ตาม สิ่งที่ทำให้จีนมีอำนาจเหนือประเทศอื่นไม่ได้อยู่ที่ปริมาณแร่เพียงอย่างเดียว แต่คือความสามารถในการแปรรูปและผลิตสินค้าที่มีมูลค่าเพิ่มสูง

จีนคุมห่วงโซ่อุปทานแรร์เอิร์ธโลก
รายงานของสำนักงานพลังงานระหว่างประเทศ (IEA) เรื่อง Rare Earth Elements ระบุว่า ในปี 2024 จีนมีสัดส่วนการผลิตแรร์เอิร์ธสำหรับแม่เหล็กถาวรประมาณ 60% ของโลก แต่เมื่อเข้าสู่กระบวนการแยกและกลั่นแร่ จีนมีสัดส่วนสูงถึง 91% และครองสัดส่วนการผลิตแม่เหล็กถาวรชนิดซินเทอร์ประมาณ 94% ของโลก

การขุดแร่เป็นเพียงขั้นตอนแรก เพราะแรร์เอิร์ธตามธรรมชาติมักเกิดปะปนกันอยู่หลายธาตุ และมีคุณสมบัติทางเคมีใกล้เคียงกัน จึงต้องใช้เทคโนโลยีแยกธาตุที่ซับซ้อน ก่อนนำไปแปรรูปเป็นโลหะ โลหะผสม และผงแม่เหล็กเพื่อผลิตเป็นแม่เหล็กถาวร

จีนลงทุนพัฒนาเทคโนโลยีเหล่านี้ต่อเนื่องหลายทศวรรษ จนกลายเป็นฐานการผลิตที่มีขนาดใหญ่ มีผู้ประกอบการครบวงจร และมีต้นทุนการผลิตที่แข่งขันได้

นี่คืออำนาจที่แท้จริงของจีนในตลาดแรร์เอิร์ธ เพราะประเทศที่มีแร่สำรองมากไม่ได้หมายความว่าจะมีอำนาจกำหนดตลาด หากยังต้องพึ่งพาเทคโนโลยีแปรรูปและโรงงานผลิตของจีน

ทำไมแรร์เอิร์ธจึงเป็นทรัพยากรที่โลกแย่งชิง?
ความต้องการแรร์เอิร์ธเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว เพราะเป็นวัตถุดิบสำคัญของเทคโนโลยีที่กำลังขับเคลื่อนเศรษฐกิจโลก
– รถยนต์ไฟฟ้า: ใช้แม่เหล็กนีโอดิเมียม–เหล็ก–โบรอน (NdFeB) ในมอเตอร์ไฟฟ้า โดยดิสโพรเซียมและเทอร์เบียมช่วยเพิ่มความทนทานต่อความร้อน
– พลังงานลม: แม่เหล็กถาวรช่วยเพิ่มประสิทธิภาพของเครื่องกำเนิดไฟฟ้าในกังหันลมบางประเภท
– AI และดาต้าเซ็นเตอร์: ระบบขับเคลื่อน มอเตอร์ และอุปกรณ์ความแม่นยำสูงต้องพึ่งพาแม่เหล็กสมรรถนะสูง
– หุ่นยนต์และระบบอัตโนมัติ: ใช้แม่เหล็กถาวรในมอเตอร์ขนาดเล็กที่ต้องการแรงบิดสูงและควบคุมการเคลื่อนไหวอย่างแม่นยำ
– อุตสาหกรรมป้องกันประเทศและการบิน: ใช้ในระบบนำทาง เรดาร์ อุปกรณ์สื่อสาร เครื่องบิน และระบบขับเคลื่อนบางประเภท

IEA ประเมินว่า แม่เหล็กถาวรเป็นการใช้งานแรร์เอิร์ธที่มีความสำคัญที่สุด โดยคิดเป็นประมาณ 95% ของมูลค่าการบริโภคแรร์เอิร์ธทั้งหมด และความต้องการแรร์เอิร์ธกลุ่มที่ใช้ผลิตแม่เหล็กเพิ่มขึ้นเป็น 2 เท่านับตั้งแต่ปี 2015 โดยมีแนวโน้มเพิ่มขึ้นอีกประมาณหนึ่งในสามภายในปี 2030 ภายใต้นโยบายที่ใช้อยู่ในปัจจุบัน

ดังนั้น แรร์เอิร์ธจึงไม่ได้เป็นเพียงแร่สำหรับอุตสาหกรรมอิเล็กทรอนิกส์ แต่เป็นวัตถุดิบที่เกี่ยวข้องกับการเปลี่ยนผ่านพลังงาน การแข่งขันด้านเทคโนโลยี และความมั่นคงทางเศรษฐกิจของประเทศต่างๆ

ประเทศที่ควบคุมการผลิตและแปรรูปแร่ชนิดนี้ได้ ย่อมมีอิทธิพลต่ออุตสาหกรรมปลายน้ำ ตั้งแต่รถยนต์ไฟฟ้า พลังงานหมุนเวียน ไปจนถึงเทคโนโลยีป้องกันประเทศ

จีนควบคุมการส่งออกกำหนดห่วงโซ่อุปทานโลก
ในเดือน เม.ย. 2025 จีนประกาศควบคุมการส่งออกแร่และผลิตภัณฑ์ที่เกี่ยวข้องกับธาตุสำคัญบางชนิด ได้แก่ ซาแมเรียม แกโดลิเนียม เทอร์เบียม ดิสโพรเซียม ลูทีเทียม สแกนเดียม และอิตเทรียม โดยกำหนดให้ผู้ส่งออกต้องผ่านกระบวนการขออนุญาต

ต่อมาในเดือน ต.ค. 2025 จีนประกาศขยายมาตรการควบคุมเพิ่มเติม แต่ภายหลังได้ระงับมาตรการส่วนที่ประกาศในเดือน ต.ค.เป็นเวลา 1 ปี มาตรการเหล่านี้ส่งสัญญาณให้ประเทศอุตสาหกรรมเห็นความเสี่ยงของการพึ่งพาแหล่งผลิตและแปรรูปจากประเทศเดียวมากเกินไป เพราะหากเกิดข้อจำกัดด้านการส่งออก อุตสาหกรรมที่ใช้แม่เหล็กถาวรอาจได้รับผลกระทบตั้งแต่การผลิตรถยนต์ เครื่องจักร ไปจนถึงอุปกรณ์ทางทหาร

เหมืองแรร์เอิร์ธใช้สารเคมีชะล้างปล่อยโลหะหนักลงแหล่งน้ำ
เบื้องหลังความสำคัญทางเศรษฐกิจของแรร์เอิร์ธ คือกระบวนการทำเหมืองที่อาจสร้างผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมอย่างรุนแรง โดยเฉพาะการทำเหมืองแบบชะละลายในพื้นที่ (In-situ Leaching)

วิธีการดังกล่าวเริ่มจากการเปิดหน้าดินและถางป่า ก่อนเจาะหลุมจำนวนมากบนภูเขา จากนั้นฉีดสารละลายเคมีเข้าไปในชั้นดินเพื่อชะธาตุหายากออกมา แล้วรวบรวมน้ำที่มีแร่ละลายอยู่ในบ่อพักเพื่อนำไปแยกสกัดแร่

สารเคมีที่มีการใช้ ได้แก่ แอมโมเนียมซัลเฟตและแอมโมเนียมคลอไรด์ หากไม่มีระบบจัดการน้ำเสียและบ่อกักเก็บที่ได้มาตรฐาน สารเคมีและน้ำชะล้างจากเหมืองอาจไหลลงสู่ลำห้วยและแม่น้ำที่อยู่ด้านล่าง

รายงาน OHCHR ระบุว่า การทำเหมืองในเมียนมาด้วยวิธีดังกล่าวสร้างความเสี่ยงต่อชีวิต สุขภาพ และการดำรงชีพของประชาชน โดยเฉพาะพื้นที่ที่ขาดการควบคุมด้านสิ่งแวดล้อม

การเปิดหน้าดินขนาดใหญ่ยังเพิ่มความเสี่ยงต่อการพังทลายของดินและดินถล่มเมื่อเกิดฝนตกหนัก ขณะที่น้ำเสียจากกระบวนการชะล้างอาจนำสารปนเปื้อนเข้าสู่แหล่งน้ำและตะกอน

ผลกระทบที่ตามมา ได้แก่ การปนเปื้อนของสารหนู แคดเมียม ตะกั่ว และโลหะหนักอื่นๆ ซึ่งอาจสะสมในสิ่งแวดล้อมและเข้าสู่ห่วงโซ่อาหารได้

สารพิษจากเมียนมาไหลสู่แม่น้ำกก–สาย–รวก ก่อนลงแม่น้ำโขง
ผลกระทบจากเหมืองแรร์เอิร์ธในเมียนมาไม่ได้หยุดอยู่ในพื้นที่ต้นทาง เพราะลำน้ำหลายสายมีต้นกำเนิดจากพื้นที่ภูเขาในรัฐฉาน ก่อนจะไหลเข้าสู่ประเทศไทยและเชื่อมต่อกับแม่น้ำโขง

งานศึกษาของ Stimson Center เผยแพร่เมื่อ 22 ก.ย. 2025 ใช้ภาพถ่ายดาวเทียมตรวจพบพื้นที่เหมืองแรร์เอิร์ธ 60 แห่งในส่วนของลุ่มน้ำโขงที่อยู่ในเมียนมา

รายงานระบุว่า มีเหมืองแรร์เอิร์ธที่ยังดำเนินการอยู่ 3 แห่งบริเวณต้นน้ำแม่น้ำกก และอีกอย่างน้อย 2 แห่งอยู่ระหว่างการพัฒนา ส่วนบริเวณต้นน้ำแม่น้ำสายพบเหมืองแรร์เอิร์ธที่ยังดำเนินการอยู่ 1 แห่ง และเหมืองทองคำอีกอย่างน้อย 9 แห่ง

Stimson Center ระบุว่า น้ำจากเหมืองที่ผ่านกระบวนการชะล้างแร่อาจปนเปื้อนสารหนู แมงกานีส ปรอท และแคดเมียม ก่อนถูกปล่อยกลับสู่ลำห้วยและแม่น้ำ

ขณะที่ผลตรวจตัวอย่างน้ำและตะกอนจากพื้นที่แม่น้ำกก แม่น้ำสาย–รวก และแม่น้ำโขงในประเทศไทย ก็พบการปนเปื้อนโลหะหนักในบางจุด โดยเฉพาะสารหนูที่ยังเป็นประเด็นน่ากังวล

คณะกรรมาธิการแม่น้ำโขง (MRC) เผยแพร่ผลติดตามคุณภาพน้ำเมื่อวันที่ 29 เม.ย. 2026 ระบุว่า ผลตรวจระหว่างเดือนก.พ. ถึง มี.ค. 2026 พบสารหนูในน้ำบางจุดสูงกว่ามาตรฐาน 0.01 มิลลิกรัมต่อลิตร ขณะที่ผลตรวจตะกอนในหลายพื้นที่มีค่าปนเปื้อนเกินเกณฑ์ที่น่ากังวล

อย่างไรก็ตาม การพบสารหนูและโลหะหนักในแม่น้ำยังไม่สามารถระบุได้ว่าเหมืองแห่งใดเป็นต้นทางของสารปนเปื้อนแต่ละชนิด จำเป็นต้องตรวจสอบเส้นทางน้ำและเก็บตัวอย่างจากพื้นที่ต้นน้ำอย่างต่อเนื่อง ในขณะที่ประชาชนผู้ใช้น้ำคงต้องเฝ้าระวังผลกระทบต่อสุขภาพ ไม่ว่าน้ำเพื่ออุปโภคบริโภค การเกษตร การประมง โดยทั้งหมดจะเสี่ยงต่อการสะสมของโลหะหนักในห่วงโซ่อาหาร

ในแง่ปัญหาคุณภาพน้ำที่ไม่ได้รับการแก้ไขอย่างเร่งด่วน จะส่งผลต่อความมั่นคงทางอาหารและความปลอดภัยของประชาชนในลุ่มน้ำโขง

บทเรียนจากเมียนมาอย่าให้ทรัพย์ในดินทำลายสินในน้ำ
ภาพการเปิดหน้าดินขนาดใหญ่ในรัฐฉานที่อยู่ใกล้ชายแดนเชียงราย ประกอบกับผลตรวจพบสารหนูและโลหะหนักในแม่น้ำกก แม่น้ำสาย และแม่น้ำโขง กำลังสะท้อนให้เห็นว่า การทำเหมืองที่ขาดมาตรฐานและการควบคุมอย่างจริงจังสามารถสร้างผลกระทบข้ามพรมแดนได้

แม้ยังไม่อาจสรุปได้ว่าสารปนเปื้อนทุกชนิดในแม่น้ำของไทยมาจากเหมืองแรร์เอิร์ธแห่งใดแห่งหนึ่ง แต่หลักฐานจากภาพถ่ายดาวเทียม งานศึกษาของนักวิจัย และผลตรวจคุณภาพน้ำของหน่วยงานรัฐ ทำให้ไม่อาจมองข้ามความเสี่ยงจากกิจกรรมเหมืองในพื้นที่ต้นน้ำของเมียนมาได้อีกต่อไป

สำหรับประเทศไทย สิ่งที่ต้องทำควบคู่กันคือการตรวจสอบต้นทางของมลพิษอย่างเป็นระบบ ผลักดันความร่วมมือกับเมียนมาและประเทศในลุ่มน้ำโขง เพิ่มความโปร่งใสในการเปิดเผยข้อมูลคุณภาพน้ำและตะกอน รวมถึงติดตามความปลอดภัยของอาหารและสุขภาพประชาชนในพื้นที่เสี่ยง

แรร์เอิร์ธอาจเป็นทรัพยากรที่มีมูลค่ามหาศาลในตลาดโลก แต่แม่น้ำที่ปนเปื้อนสารพิษ ป่าไม้ที่ถูกทำลาย และสุขภาพของประชาชนที่ได้รับผลกระทบ ไม่ใช่ต้นทุนที่สามารถตีราคาแล้วจ่ายชดเชยได้ง่ายๆ

ในวันที่มหาอำนาจกำลังแย่งชิงแร่หายากเพื่อครอบครองอนาคตเทคโนโลยีของโลก ประเทศไทยต้องไม่ปล่อยให้ความมั่งคั่งใต้ดินกลายเป็นความสูญเสียของคนปลายน้ำ ซึ่งปัจจุบันกำลังก่อปัญหาเป็นที่ประจักษ์ชัดแล้ว

อ้างอิง:
• Situation of human rights of Rohingya Muslims and other minorities in Myanmar , OHCHR.
• Unearthing the Cost: Rare Earth Mining in Myanmar’s War-Torn Regions , ISP-Myanmar.
• Myanmar Exported USD 620M Worth of Rare Earths to China in 2025 , ISP-Myanmar.
• Rare Earths: Mineral Commodity Summaries 2026 , USGS.
• Rare Earth Elements: Executive Summary , IEA.
• With new export controls on critical minerals, supply concentration risks become reality , IEA.
• Toxic Rare Earth Mining is Ruining Mekong Tributaries in the Golden Triangle , Stimson Center.
• MRC Steps Up Regional Action as Monitoring Highlights Localised Arsenic Concerns , MRC.
• รายงานการสำรวจและประเมินศักยภาพทรัพยากรธาตุหายากและธาตุกัมมันตรังสีแฝง จังหวัดเชียงราย , กรมทรัพยากรธรณี.

เครดิตภาพ: Global Witness Partner

Related posts

9 ปีรัฐบาลประยุทธ์โรงงานเปิดใหม่กว่า 33,500 แห่ง ต้นตอวิกฤตมลพิษ?

ไทยส่งออกสารเคมีไปเมียนมา มลพิษย้อนมากระทบระบบผลิตอาหาร

แม่น้ำเปื้อนสารหนูอาหารไม่ปลอดภัยวิกฤตมลพิษสั่นคลอน ‘ครัวของโลก’