จากดินแดนที่เคยมีอัตราการตัดไม้ทำลายป่าสูงติดอันดับต้นๆ ของโลก จนเหลือป่าไม่ถึง 25% วันนี้ “คอสตาริกา” ทวงคืนผืนป่ากลับมาเกิน 50% ภายใน 40 ปี
จากดินแดนที่เคยถูกขนานนามว่ามีอัตราการตัดไม้ทำลายป่าสูงที่สุดเป็นอันดับต้นๆ ของโลกในทศวรรษ 1980 จนเหลือพื้นที่ป่าไม่ถึง 25% วันนี้ “คอสตาริกา” พิสูจน์ให้คนทั้งโลกเห็นว่า “เศรษฐกิจและความยั่งยืนสามารถเติบโตไปพร้อมกันได้” ผ่านนโยบายพลิกโลกอย่างการเก็บภาษีน้ำมันมาจ่ายให้ชาวบ้านปลูกต้นไม้ และการปฏิวัติแนวคิดหันมาพึ่งพาการท่องเที่ยวเชิงอนุรักษ์ จนสามารถทวงคืนผืนป่าให้กลับมาปกคลุมพื้นที่กว่าครึ่งหนึ่งของประเทศได้สำเร็จ ภายในเวลาเพียง 40 ปี
จากสวรรค์สีเขียวสู่ความล่มสลายทางนิเวศวิทยา
หากย้อนเวลากลับไปในช่วงทศวรรษที่ 1940 คอสตาริกา (Costa Rica) ประเทศเล็กๆ ในภูมิภาคอเมริกากลาง ถือเป็นหนึ่งในดินแดนที่มีความอุดมสมบูรณ์ทางชีวภาพมากที่สุดในโลก โดยมีพื้นที่ป่าไม้ปกคลุมสูงถึง 75% ของพื้นที่ประเทศทั้งหมด ทว่า สิ่งที่ดูเหมือนจะเป็นสวรรค์บนดินกลับต้องเผชิญกับจุดเปลี่ยนครั้งใหญ่ในยุคหลังสงครามโลกครั้งที่สอง
ในช่วงทศวรรษที่ 1950 ถึง 1980 กระแสการบริโภคเนื้อวัวในตลาดโลก โดยเฉพาะในสหรัฐอเมริกา พุ่งสูงขึ้นอย่างก้าวกระโดด บริษัทข้ามชาติและเกษตรกรท้องถิ่นต่างมองเห็นโอกาสทางธุรกิจในการเปลี่ยนผืนป่าดงดิบให้กลายเป็นทุ่งหญ้าเลี้ยงสัตว์ ประกอบกับการเข้ามาของบริษัทเกษตรกรรมขนาดใหญ่อย่าง United Fruit Company ที่เข้ามาถากถางป่าเพื่อทำสวนกล้วยและพืชเชิงเดี่ยวขนาดใหญ่
นโยบายของรัฐบาลในยุคนั้นกลับซ้ำเติมปัญหา โดยการออกกฎหมายที่ระบุว่า “หากใครต้องการแสดงสิทธิ์ความเป็นเจ้าของที่ดินรกร้าง จะต้องทำการปรับปรุงที่ดินด้วยการแผ้วถางป่าและทำประโยชน์ทางการเกษตร” แนวคิดนี้ส่งผลให้เกิดมหกรรมตัดไม้ทำลายป่าครั้งใหญ่ที่สุดในประวัติศาสตร์ของประเทศ
สถิติน่าตกใจในอดีต ภายในระยะเวลาไม่ถึง 40 ปี พื้นที่ป่าของคอสตาริกาลดลงอย่างน่าใจหาย จากที่เคยมีอยู่ 75% ในปี 1940 ดิ่งลงไปจุดต่ำสุดที่ประมาณ 21% – 26% ในช่วงกลางทศวรรษ 1980 กลายเป็นประเทศที่มีอัตราการทำลายป่าเร็วที่สุดในละตินอเมริกา ส่งผลให้เกิดปัญหากระทบชะงักงันทางระบบนิเวศ ดินเสื่อมสภาพ น้ำแล้ง และสัตว์ป่าไร้ที่อยู่อาศัย
ผู้นำที่กล้าคือจุดเปลี่ยนทางประวัติศาสตร์
เมื่อธรรมชาติเริ่มส่งสัญญาณเตือนผ่านภัยแล้งและวิกฤตเศรษฐกิจ รัฐบาลคอสตาริกาตระหนักว่า หากปล่อยให้สถานการณ์เป็นเช่นนี้ต่อไป ประเทศจะไม่เหลือทรัพยากรใดๆ ให้ลูกหลานอีก ความโชคดีของคอสตาริกาคือการมีรากฐานทางการเมืองที่ค่อนข้างมั่นคง หลังจากที่พวกเขาได้ทำการ “ยกเลิกกองทัพ” ไปตั้งแต่ปี 1948 งบประมาณที่เคยต้องใช้ไปกับอาวุธและการทหาร จึงถูกจัดสรรมาสู่ระบบการศึกษา สาธารณสุข และการอนุรักษ์สิ่งแวดล้อมแทน
ในช่วงปลายทศวรรษ 1980 อัลวาโร อูมาญา รัฐมนตรีว่าการกระทรวงสิ่งแวดล้อมในขณะนั้น ได้นำเสนอแนวคิดที่ทุกคนในยุคนั้นมองว่าเป็นเรื่องตลกและไม่มีทางเป็นไปได้ นั่นคือการ “จ่ายเงินให้ชาวบ้าน เพื่อให้พวกเขาอยู่เฉยๆ และปล่อยให้ต้นไม้โต”
รัฐบาลคอสตาริกาตระหนักว่า ลำพังเพียงการใช้กฎหมายบังคับจับกุมผู้ลักลอบตัดไม้ไม่สามารถแก้ปัญหาได้ยั่งยืน เพราะตราบใดที่ “การตัดไม้ทำเงินได้มากกว่าการปลูกป่า” ชาวบ้านก็พร้อมจะเสี่ยง รัฐจึงต้องเปลี่ยนสมการนี้ โดยทำให้ “การเก็บรักษาป่าไม้ สร้างรายได้มากกว่าการทำลาย”
โครงการ PSA: กลไกอัศจรรย์เปลี่ยนต้นไม้เป็น ‘เงินสด’
หัวใจสำคัญที่เป็นเครื่องยนต์ขับเคลื่อนปาฏิหาริย์สีเขียวของคอสตาริกา คือการประกาศใช้ กฎหมายป่าไม้ฉบับปี 1996 (Forestry Law 7575) ซึ่งกฎหมายฉบับนี้มีข้อบังคับที่เด็ดขาดและเฉียบขาด 2 ประการ
- ห้ามเปลี่ยนสภาพผืนป่าโดยเด็ดขาด: ห้ามมิให้มีการตัดไม้เพื่อเปลี่ยนเป็นพื้นที่เกษตรกรรม หากฝ่าฝืนมีโทษจำคุกทันที ไม่ใช่แค่ค่าปรับ
- การจัดตั้งโครงการ PSA (Pagos por Servicios Ambientales): หรือที่ทั่วโลกรู้จักในนาม Payment for Ecosystem Services (PES) ซึ่งเป็นระบบการจ่ายเงินให้แก่เจ้าของที่ดินภาคเอกชนและชุมชนท้องถิ่นที่ยินยอมอนุรักษ์หรือฟื้นฟูป่าไม้บนที่ดินของตนเอง
กลไกการทำงานของ PES ในคอสตาริกาแบ่งการประเมินคุณค่าของป่าไม้ออกเป็น 4 ด้านหลักที่มนุษยชาติต้องพึ่งพา ได้แก่:
- การกักเก็บคาร์บอน (Carbon Sequestration): เพื่อช่วยลดภาวะโลกร้อน
- การปกป้องแหล่งน้ำ (Hydrological Services): เพื่อจัดหาน้ำสะอาดให้แก่ชุมชนและอุตสาหกรรม
- การอนุรักษ์ความหลากหลายทางชีวภาพ (Biodiversity Protection): ปกป้องถิ่นที่อยู่ของสัตว์ป่า
- การรักษาทัศนียภาพที่สวยงาม (Scenic Beauty): เพื่อประโยชน์ด้านการท่องเที่ยวเชิงนิเวศ
เงินทุนเหล่านี้มาจากไหน?
รัฐบาลคอสตาริกาไม่ได้นำเงินภาษีเงินได้ทั่วไปมาใช้ แต่ใช้วิธี “เก็บภาษีจากผู้ทำลายมาจ่ายให้ผู้รักษา” โดยการหักเงิน 3.5% จากภาษีเชื้อเพลิงฟอสซิล (น้ำมัน รถยนต์) และจัดเก็บค่าธรรมเนียมการใช้น้ำจากบริษัทอุตสาหกรรมและโรงไฟฟ้าพลังงานน้ำ เงินทุนเหล่านี้จะถูกนำมารวมกันที่กองทุนป่าไม้แห่งชาติ (FONAFIFO)
จากนั้นจะทำการโอนเงินตรงเข้าบัญชีของเกษตรกรและชาวบ้านที่เข้าร่วมโครงการ โดยเฉลี่ยอยู่ที่ประมาณ 64 ดอลลาร์สหรัฐต่อเฮกตาร์ต่อปี (เทียบเท่ากับรายได้ที่พวกเขาจะได้จากการทำปศุสัตว์) ทำให้ชาวบ้านเต็มใจที่จะวางขวานแล้วหันมาดูแลผืนป่าแทน
ผลลัพธ์ 40 ปีแห่งความสำเร็จ
จากการดำเนินนโยบายอย่างต่อเนื่องและเอาจริงเอาจัง ตลอดจนการร่วมมือกันของทุกภาคส่วน ทำให้คอสตาริกาสามารถพลิกฟื้นผืนป่ากลับมาได้อย่างน่าอัศจรรย์ โดยปัจจุบัน (ทศวรรษ 2020) พื้นที่ป่าไม้ของคอสตาริกาพุ่งทะลุเกิน 54% – 57% ของพื้นที่ประเทศไปเรียบร้อยแล้ว และตั้งเป้าหมายที่จะขยายตัวต่อไป
ตารางแสดงการเปลี่ยนแปลงพื้นที่ป่าและตัวชี้วัดสำคัญของคอสตาริกาช่วง 40 ปี
|
ตัวชี้วัด / ปี |
ช่วงทศวรรษ 1980 (จุดต่ำสุด) |
ปี 2020 – ปัจจุบัน |
ผลลัพธ์และการเปลี่ยนแปลง |
|
เปอร์เซ็นต์พื้นที่ป่าปกคลุม |
~21% – 26% |
~54% – 57% |
เพิ่มขึ้นมากกว่าเท่าตัว ทวงคืนผืนป่าสำเร็จ |
|
รายได้หลักของประเทศ |
เกษตรกรรมเชิงเดี่ยวและปศุสัตว์ |
การท่องเที่ยวเชิงนิเวศ (Ecotourism) |
เปลี่ยนโครงสร้างเศรษฐกิจสู่ความยั่งยืน |
|
จำนวนสายพันธุ์สัตว์ป่า |
ลดลงอย่างรวดเร็วเนื่องจากป่าแตกแยก |
ครอบครอง 5% ของความหลากหลายทั่วโลก |
สัตว์ป่า เช่น สล็อธ, นกมาคอว์, เสือจากัวร์ กลับคืนถิ่น |
|
สถานะทางเศรษฐกิจ |
ประเทศกำลังพัฒนาที่มีหนี้สินสูง |
รายได้ต่อหัวประชากรสูงสุดอันดับต้นๆ ใน LATAM |
พิสูจน์ว่าป่าสมบูรณ์ทำให้ประเทศรวยขึ้นได้ |
เปลี่ยนผ่านสู่เศรษฐกิจสีเขียวเมื่อป่าไม้สร้างความมั่งคั่ง
การเพิ่มขึ้นของผืนป่าไม่ได้ส่งผลดีต่อสิ่งแวดล้อมเท่านั้น แต่กลายมาเป็น “เหมืองทองคำแห่งใหม่” ของเศรษฐกิจคอสตาริกา รัฐบาลได้เปลี่ยนทิศทางจากการส่งออกเนื้อสัตว์และพืชผลทางการเกษตรดิบ หันมาสร้างแบรนด์ประเทศให้เป็น “จุดหมายปลายทางของการท่องเที่ยวเชิงนิเวศอันดับหนึ่งของโลก”
นักท่องเที่ยวหลายล้านคนจากทั่วทุกมุมโลกหลั่งไหลมาที่นี่ เพื่อเดินป่าในอุทยานแห่งชาติ Monteverde หรือ Corcovado ชมสัตว์ป่าหายากอย่าง นกคิวซอล (Quetzal), ตัวสล็อธ (Sloth), และกบลูกศรพิษ เม็ดเงินจากการท่องเที่ยวเหล่านี้กระจายตัวลงสู่ชุมชนท้องถิ่นโดยตรง ผ่านธุรกิจไกด์นำเที่ยว โรงแรมเชิงอนุรักษ์ และโฮมสเตย์
สิ่งที่น่าทึ่งคือ คอสตาริกายังคงสามารถรักษาสถานะการเป็นผู้ส่งออกสินค้าเกษตรรายใหญ่ในละตินอเมริกาได้ (เช่น กาแฟคุณภาพสูงและสับปะรด) แต่เป็นการทำเกษตรกรรมแบบยั่งยืน ควบคู่ไปกับการทำวนเกษตร (Agroforestry) ที่ปลูกพืชเศรษฐกิจร่วมกับต้นไม้ใหญ่ในป่า
โลกเรียนรู้อะไรจากคอสตาริกา?
ความสำเร็จของคอสตาริกาไม่ได้เกิดขึ้นจากความบังเอิญ แต่เกิดจากปัจจัยสำคัญ 3 ประการที่นานาประเทศ รวมถึงประเทศไทยสามารถนำไปประยุกต์ใช้ได้
- 1. เจตจำนงทางการเมืองที่แน่วแน่ (Political Will): การแก้ปัญหาสิ่งแวดล้อมต้องเป็นวาระแห่งชาติที่ทำอย่างต่อเนื่อง ไม่เปลี่ยนไปตามการเปลี่ยนขั้วของรัฐบาล
- 2. การออกแบบแรงจูงใจที่ถูกต้อง (Right Incentives): อย่าบอกให้คนยากจนยอมอดตายเพื่อรักษาป่า แต่ต้องทำให้การรักษาป่าคือหนทางที่ทำให้พวกเขามีกินมีใช้และมีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้น
- 3. การมองธรรมชาติเป็นสินทรัพย์ (Nature as an Asset): เปลี่ยนมุมมองจากการคิดว่าป่าไม้คือพื้นที่ขัดขวางความเจริญ ให้กลายเป็นการมองว่าป่าไม้คือระบบโครงสร้างพื้นฐานทางธรรมชาติที่มีมูลค่าทางเศรษฐกิจสูงสุด
คอสตาริกาทำให้โลกเห็นแล้วว่า คำกล่าวที่ว่า “เราจำเป็นต้องทำลายสิ่งแวดล้อมเพื่อสร้างความเจริญเติบโตทางเศรษฐกิจ” นั้นเป็นเรื่องโกหก เพราะคำตอบที่แท้จริงคือความมั่งคั่งที่ยั่งยืนจะเกิดขึ้นได้ ก็ต่อเมื่อธรรมชาติและมนุษย์เติบโตไปพร้อมๆ กัน
อ้างอิง:
- Coalición Floresta. Paradise Lost and Regained: Costa Rica’s Forest Revolution.
- UNFCCC. Payments for Environmental Services Program | Costa Rica.
- The EfD Initiative. The Costa Rica PES Program: the success, the challenges and its new opportunities of financing.
- Donor Committee for Enterprise Development (DCED). CASE STUDY: Payments for Ecosystem Services in Costa Rica.
- Earth.org. How Costa Rica Reversed Deforestation and Became an Environmenta• l Model.
เครดิตภาพ: constructive-voices