ประเทศไทยกำลังเดินเข้าสู่ความเสี่ยงที่อาหารบนจานข้าวไม่ปลอดภัย เนื่องจากแม่น้ำเปื้อนสารพิษ สั่นคลอนความมั่นคงทางอาหารและครัวของโลก
ประเทศไทยกำลังเดินเข้าสู่ความเสี่ยงที่อาหารบนจานข้าวของคนในปรเะทศไม่ปลอดภัย และหากไม่อาจหยุดวงจรมลพิษลงได้ ความเสียหายอาจจะลุกลามกระทบความเชื่อมั่นทางการค้าและเศรษฐกิจของประเทศโดยรวม ซึ่งความเสียหายที่กำลังเกิดขึ้นทั้งหมดนี้ รัฐบาลปัจจุบันปฏิเสธความรับผิดชอบไม่ได้ (เพราะ action ปัญหาล่าช้า)
จาก “ในน้ำมีปลา ในนามีข้าว” สู่วันที่อาหารไทยอาจไม่ปลอดภัย วิกฤตมลพิษที่แม่น้ำปนเปื้อนโลหะหนัก กากพิษอุตสาหกรรมและขยะอันตรายล้นเมือง (ภาคตะวันออก) กำลังสั่นคลอนความมั่นคงทางอาหารและครัวของโลกที่ประเทศไทยฝันหวานอยากจะให้ผู้นำเข้าอาหารยกตำแหน่งนี้ให้ (แต่ไม่มีประเทศยอมยกให้)
เมื่อแม่น้ำที่ใช้หล่อเลี้ยงชีวิตกลายเป็นแหล่งเสี่ยงสารปนเปื้อน ปัญหาไม่ได้หยุดอยู่แค่ชุมชนริมฝั่ง แต่มีโอกาสส่งต่อผ่านน้ำชลประทาน นาข้าว บ่อเลี้ยงปลา สวนผักผลไม้ ตลาดค้าส่ง และอุตสาหกรรมอาหาร ก่อนย้อนกลับมาถึงจานข้าวของคนไทยและความเชื่อมั่นของตลาดโลก
“ในน้ำมีปลา ในนามีข้าว” เป็นถ้อยคำที่สะท้อนความอุดมสมบูรณ์ของประเทศไทยมายาวนาน แม่น้ำลำคลองเป็นแหล่งอาหาร นาข้าวเป็นฐานการผลิต และผืนดินที่อุดมสมบูรณ์หล่อเลี้ยงผู้คนจนประเทศไทยได้รับการยอมรับในฐานะประเทศผู้ผลิตและส่งออกอาหารสำคัญของโลก
แต่วันนี้ ความหมายของคำกล่าวดังกล่าวกำลังเผชิญคำถามครั้งใหญ่ เมื่อปัญหาสารปนเปื้อนในแหล่งน้ำจากกิจกรรมเหมืองแร่ข้ามพรมแดน การจัดการกากอุตสาหกรรมที่ไม่มีประสิทธิภาพ และการปล่อยน้ำเสียจากกิจกรรมเศรษฐกิจ กลายเป็นความเสี่ยงที่ไม่ได้จำกัดอยู่เฉพาะพื้นที่ต้นเหตุอีกต่อไป
สิ่งที่น่ากังวลไม่ใช่เพียงว่าแม่น้ำบางสายมีสารหนูหรือโลหะหนักปนเปื้อน หรือมีพื้นที่เกษตรบางแห่งต้องเฝ้าระวัง แต่คือประเทศไทยกำลังมีความเสี่ยงที่ปัญหามลพิษจะเชื่อมโยงเข้ากับระบบผลิตอาหารทั้งห่วงโซ่ ตั้งแต่ต้นน้ำจนถึงผู้บริโภคปลายทาง โดยที่ระบบกำกับดูแลและการตรวจสอบที่ไม่มีประสิทธิภาพพออาจและป้องกันความเสี่ยงได้อย่างทั่วถึง
นี่จึงไม่ใช่แค่ปัญหาสิ่งแวดล้อมทั่วไป แต่เป็นโจทย์ใหญ่ด้านความมั่นคงทางอาหาร เศรษฐกิจ และความสามารถในการแข่งขันของประเทศในระยะยาว
เมื่อมลพิษต้นน้ำอาจเดินทางไปถึงจานอาหาร
ความเสี่ยงสำคัญของมลพิษทางน้ำคือ ผลกระทบที่ไม่ได้หยุดอยู่กับคนใช้น้ำหรือชุมชนริมแม่น้ำ แต่สามารถเคลื่อนผ่านระบบนิเวศและกิจกรรมการผลิตอาหารได้หลายเส้นทาง
ลองพิจารณาห่วงโซ่ที่อาจเกิดขึ้น หากแหล่งน้ำที่ใช้เพื่อการเกษตรมีสารปนเปื้อน
– นาข้าว: หากนำน้ำจากแหล่งที่ปนเปื้อนมาใช้ต่อเนื่อง สารบางชนิดอาจสะสมในดินและถูกพืชดูดซึมเข้าสู่ส่วนต่างๆ ของต้นข้าว รวมถึงเมล็ดข้าวได้ ขึ้นอยู่กับชนิดของสาร คุณสมบัติของดิน และสภาพแวดล้อมในการเพาะปลูก
– บ่อเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำ: หากใช้น้ำจากแหล่งเสี่ยงในการเลี้ยงปลา กุ้ง หรือสัตว์น้ำ สารปนเปื้อนบางชนิดอาจเข้าสู่ร่างกายสัตว์และสะสมในอวัยวะหรือเนื้อเยื่อแตกต่างกันไปตามชนิดของสารและสัตว์น้ำ
– สวนผักและผลไม้: การใช้น้ำปนเปื้อนรดพืชผักหรือผลไม้ อาจทำให้สารบางชนิดตกค้างบนผิวพืชหรือเข้าสู่เนื้อเยื่อ โดยเฉพาะกรณีที่สารสามารถถูกดูดซึมผ่านรากได้
– ปศุสัตว์และอุตสาหกรรมอาหาร: หากน้ำหรือวัตถุดิบอาหารสัตว์มาจากพื้นที่เสี่ยง ความเสี่ยงอาจส่งต่อไปยังสัตว์ที่ใช้เป็นอาหาร และผลิตภัณฑ์แปรรูปได้ในบางกรณี
อย่างไรก็ตาม สิ่งที่ไม่ควรมองข้ามคือ หากไม่มีการตรวจดิน น้ำ และผลผลิตในพื้นที่เสี่ยงอย่างต่อเนื่อง เราจะไม่มีข้อมูลเพียงพอที่จะยืนยันว่าอาหารที่ผลิตจากพื้นที่เหล่านั้นปลอดภัยจริงหรือไม่
ความเสี่ยงจึงไม่ได้อยู่ที่การพิสูจน์ว่าอาหารทั้งหมดปนเปื้อนแล้ว แต่อยู่ที่การที่รัฐอาจยังไม่สามารถรับประกันได้ว่าอาหารจากพื้นที่เสี่ยงได้รับการตรวจสอบอย่างครอบคลุมก่อนเข้าสู่ตลาด
ตลาดค้าส่งจุดเชื่อมต่อการกระจายความเสี่ยงไปทั่วประเทศ
ประเด็นที่ต้องให้ความสำคัญเป็นพิเศษคือ ระบบกระจายสินค้าเกษตรของไทย เพราะผลผลิตจากแหล่งเพาะปลูกทั่วประเทศไม่ได้จำหน่ายเฉพาะในพื้นที่ แต่จะถูกรวบรวม คัดแยก และกระจายผ่านตลาดค้าส่งขนาดใหญ่ไปยังตลาดสด ร้านอาหาร โรงแรม โรงงานแปรรูป และผู้บริโภคในจังหวัดต่างๆ
ตลาดไทและตลาดสี่มุมเมืองเป็นตัวอย่างของศูนย์กลางกระจายสินค้าเกษตรที่มีบทบาทสำคัญต่อระบบอาหารของประเทศ
สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา (อย.) เคยระบุว่า มีสินค้าเกษตรที่จำหน่ายผ่านตลาดกลางประมาณ 44,000 ตันต่อวัน ตัวเลขนี้สะท้อนให้เห็นว่าตลาดค้าส่งมีความสำคัญมากเพียงใดต่อการควบคุมความปลอดภัยอาหาร เพราะหากผลผลิตจากพื้นที่เสี่ยงเข้าสู่ระบบโดยไม่มีการตรวจสอบที่เพียงพอ สินค้าก็อาจถูกกระจายไปยังผู้บริโภคจำนวนมากได้
ปัญหาสำคัญคือ ระบบตลาดค้าส่งมีการรวบรวมผลผลิตจากเกษตรกรและผู้รวบรวมสินค้าหลายราย บางครั้งสินค้าอาจมาจากหลายจังหวัดหรือหลายแหล่งเพาะปลูก ก่อนถูกนำมาคัดแยกและกระจายต่อ
หากไม่มีระบบตรวจสอบย้อนกลับที่มีประสิทธิภาพ เมื่อพบสารปนเปื้อนในผักหรือผลไม้หนึ่งล็อต การระบุแหล่งต้นทางอาจทำได้ยาก โดยเฉพาะเมื่อสินค้าถูกนำมารวมกันแล้ว
นี่คือช่องว่างที่น่ากังวล เพราะต่อให้หน่วยงานรัฐตรวจพบสารปนเปื้อนในตลาดได้ ก็อาจไม่สามารถติดตามกลับไปยังแปลงปลูกหรือแหล่งน้ำที่เป็นต้นเหตุได้อย่างรวดเร็ว
รายงานของสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยาและงานวิเคราะห์ด้านความปลอดภัยอาหารของไทยได้สะท้อนข้อจำกัดของระบบตรวจสอบย้อนกลับในห่วงโซ่ผักและผลไม้ โดยเฉพาะเมื่อสินค้าถูกนำมารวมกันในตลาดค้าส่งและไม่สามารถระบุแหล่งผลิตได้อย่างแม่นยำ
หากวันหนึ่งตรวจพบว่าผัก ผลไม้ หรือสัตว์น้ำจากแหล่งผลิตแห่งหนึ่งมีสารปนเปื้อนเกินมาตรฐาน แต่ไม่สามารถระบุได้ว่าผลผลิตล็อตใดถูกส่งไปยังตลาดใดบ้าง การเรียกคืนสินค้าและป้องกันไม่ให้ผู้บริโภคได้รับความเสี่ยงก็จะยิ่งซับซ้อนขึ้น
ดังนั้น ตลาดค้าส่งไม่ได้เป็นเพียงจุดซื้อขายสินค้าเกษตร แต่ควรเป็นหนึ่งในด่านสำคัญของระบบความปลอดภัยอาหาร ตั้งแต่การตรวจรับสินค้า การแยกแหล่งผลิต การเก็บตัวอย่าง ไปจนถึงการตรวจสอบย้อนกลับได้ตลอดห่วงโซ่
คนไทยจะบริโภคอาหารปนเปื้อนสารพิษอย่างทั่วถึงเป็นลูกโซ่
ความเข้าใจผิดอย่างหนึ่งเกี่ยวกับปัญหาสารปนเปื้อนในแม่น้ำ คือการคิดว่าผลกระทบจะจำกัดอยู่เฉพาะคนที่อาศัยอยู่ในพื้นที่ต้นเหตุ
แต่ในระบบเศรษฐกิจอาหารสมัยใหม่ แหล่งผลิตกับแหล่งบริโภคไม่ได้อยู่ที่เดียวกัน
ข้าวจากจังหวัดหนึ่งอาจถูกส่งไปจำหน่ายอีกจังหวัดหนึ่ง ปลาในแม่น้ำอาจถูกนำไปขายในตลาดต่างภูมิภาค ผักจากพื้นที่เพาะปลูกริมแม่น้ำอาจถูกส่งเข้าศูนย์กระจายสินค้าในกรุงเทพฯ ก่อนกระจายไปยังร้านอาหารและตลาดสดทั่วประเทศ
กล่าวอีกอย่างคือ ผู้บริโภคไม่จำเป็นต้องอาศัยอยู่ริมแม่น้ำที่มีสารปนเปื้อน ก็อาจมีโอกาสได้รับผลกระทบหากผลผลิตจากพื้นที่เสี่ยงเข้าสู่ระบบจำหน่ายอาหาร
หากมองในเชิงความมั่นคงทางอาหาร ความเสี่ยงมีอย่างน้อย 3 ระดับ
ระดับแรก ความปลอดภัยของอาหาร
ประชาชนอาจไม่สามารถทราบได้ว่าอาหารที่ซื้อจากตลาดมาจากพื้นที่ใด ใช้น้ำจากแหล่งใด และผ่านการตรวจสอบสารปนเปื้อนอะไรบ้าง โดยเฉพาะสารที่ไม่สามารถตรวจพบได้ด้วยประสาทสัมผัส เช่น สี กลิ่น หรือรสชาติ
ระดับที่สอง ความเชื่อมั่นของผู้บริโภค
เมื่อเกิดข่าวการปนเปื้อนซ้ำๆ แม้ยังไม่มีหลักฐานว่าอาหารทั้งหมดไม่ปลอดภัย ผู้บริโภคก็อาจเริ่มไม่มั่นใจในแหล่งที่มาของสินค้า และหลีกเลี่ยงการซื้อปลาแม่น้ำ ผัก ผลไม้ หรือข้าวจากบางพื้นที่
ความเสียหายจึงอาจเกิดขึ้นกับเกษตรกรและผู้ค้าสุจริตที่ไม่ได้มีส่วนเกี่ยวข้องกับการปนเปื้อน แต่ต้องแบกรับผลกระทบจากความหวาดระแวงของตลาด
ระดับที่สาม ความมั่นคงของระบบอาหาร
หากพื้นที่เกษตรบางแห่งต้องหยุดใช้น้ำจากแหล่งเสี่ยง ต้องเปลี่ยนแหล่งน้ำ หรือจำเป็นต้องพักการเพาะปลูกเพื่อรอผลตรวจ ย่อมส่งผลต่อปริมาณผลผลิต ต้นทุนการผลิต และรายได้ของเกษตรกร
หากปัญหากระจายไปหลายพื้นที่พร้อมกัน ความเสี่ยงจะไม่ได้จำกัดอยู่ที่ความปลอดภัยของอาหาร แต่ยังอาจกระทบต่อความต่อเนื่องของการผลิตและการกระจายอาหารด้วย
นี่คือเหตุผลที่ปัญหามลพิษทางน้ำต้องถูกยกระดับให้เป็นเรื่องความมั่นคงทางอาหาร ไม่ใช่รอให้เกิดการเจ็บป่วยหรือมีผลผลิตถูกปฏิเสธจากตลาดก่อนจึงค่อยแก้ไข
รัฐไทยจะกล่าวคำว่า “ครัวของโลก” ได้เต็มปากได้ต่อไปหรือไม่
ประเทศไทยมีความสำคัญในฐานะผู้ผลิตและส่งออกสินค้าเกษตรและอาหารของโลก รายงานของกระทรวงเกษตรสหรัฐฯ (USDA) ระบุว่า ในปี 2025 ไทยเป็นผู้ส่งออกสินค้าเกษตรและอาหารรายใหญ่อันดับ 9 ของโลก มีมูลค่าประมาณ 51,000 ล้านดอลลาร์สหรัฐ
ขณะที่ข้อมูลจากสถาบันอาหารระบุว่า การส่งออกอาหารไทยในปี 2025 มีมูลค่าประมาณ 1.51 ล้านล้านบาท แม้ลดลง 8.1% จากปีก่อนหน้า
ตัวเลขเหล่านี้แสดงให้เห็นว่า อุตสาหกรรมอาหารไม่ได้เป็นเพียงภาคการผลิตสินค้า แต่เป็นส่วนสำคัญของเศรษฐกิจ การจ้างงาน รายได้เกษตรกร และความสามารถในการแข่งขันของประเทศ
ความเสี่ยงจากมลพิษจึงอาจส่งผลต่อระบบเศรษฐกิจ
หนึ่ง การตรวจเข้มและต้นทุนการส่งออกเพิ่มขึ้น
ประเทศคู่ค้ามีมาตรฐานความปลอดภัยอาหารที่เข้มงวด หากเกิดข้อสงสัยเกี่ยวกับแหล่งผลิตหรือระบบควบคุมสารปนเปื้อน ผู้ส่งออกอาจต้องเพิ่มการตรวจวิเคราะห์สินค้า มีต้นทุนด้านเอกสาร การรับรอง และการตรวจสอบย้อนกลับสูงขึ้น
สอง การกักสินค้า ปฏิเสธสินค้า หรือเรียกคืนสินค้า
หากตรวจพบสารปนเปื้อนเกินมาตรฐานในสินค้าส่งออก อาจเกิดการกักสินค้า ณ ด่านนำเข้า การปฏิเสธสินค้า หรือเรียกคืนสินค้าที่กระจายไปแล้ว ขึ้นอยู่กับระดับความเสี่ยงและกฎหมายของประเทศคู่ค้า
สาม ความเชื่อมั่นต่อสินค้าไทยอาจลดลง
ผลกระทบที่ร้ายแรงกว่าการสูญเสียสินค้าหนึ่งล็อต คือการที่ผู้ซื้อเริ่มตั้งคำถามต่อระบบควบคุมความปลอดภัยอาหารของประเทศต้นทาง
เมื่อความเชื่อมั่นลดลง ผู้ซื้ออาจหันไปหาประเทศคู่แข่งที่สามารถแสดงหลักฐานการตรวจสอบย้อนกลับและรับรองความปลอดภัยได้ชัดเจนกว่า
สี่ เกษตรกรและผู้ประกอบการรายย่อยอาจได้รับผลกระทบก่อน
ผู้ส่งออกขนาดใหญ่อาจมีเงินทุนและห้องปฏิบัติการรองรับการตรวจสอบ แต่เกษตรกรรายย่อยและผู้ประกอบการขนาดเล็กอาจไม่สามารถแบกรับต้นทุนการตรวจวิเคราะห์และการรับรองมาตรฐานได้เท่ากัน
ความเสี่ยงจึงอาจกลายเป็นความเหลื่อมล้ำทางเศรษฐกิจ เมื่อผู้ผลิตที่มีต้นทุนต่ำ แต่ไม่มีระบบตรวจสอบที่ดีถูกผลักออกจากตลาด ขณะที่ผู้ผลิตรายใหญ่ได้เปรียบมากขึ้น
สัญญาณเตือนจากตลาดต่างประเทศ
ระบบแจ้งเตือนความปลอดภัยอาหารของสหภาพยุโรป (RASFF) มีข้อมูลการแจ้งเตือนเกี่ยวกับอาหารจากประเทศไทย 313 รายการในช่วงปี 2020–2025 โดย 34.2% เกี่ยวข้องกับกลุ่มผักและผลไม้ และกลุ่มอันตรายที่ถูกระบุบ่อยที่สุดคือสารพิษตกค้างจากสารกำจัดศัตรูพืช
อย่างไรก็ตาม ข้อมูลดังกล่าวครอบคลุมการแจ้งเตือนหลายประเภท ไม่ได้หมายความว่าสินค้าไทยทั้งหมดไม่ปลอดภัย หรือเป็นหลักฐานว่าการปนเปื้อนจากแม่น้ำเป็นสาเหตุของการแจ้งเตือนเหล่านั้น แต่สะท้อนว่าความปลอดภัยอาหารเป็นเรื่องที่ตลาดนำเข้าเฝ้าระวังจริงจัง และความผิดพลาดด้านมาตรฐานสามารถถูกตรวจพบได้ตั้งแต่ด่านนำเข้าจนถึงตลาดปลายทาง
ยิ่งไปกว่านั้น ในเดือน มี.ค. 2026 สหภาพยุโรปได้ส่งคณะผู้เชี่ยวชาญเข้าประเมินระบบควบคุมสารตกค้างในผักและผลไม้ของไทย เพื่อพิจารณาประสิทธิภาพของระบบกำกับดูแลก่อนนำเข้าสินค้าไปจำหน่ายในตลาดยุโรป
นี่เป็นภาพสะท้อนว่า การรักษาตลาดส่งออกในอนาคตไม่ได้ขึ้นอยู่กับความสามารถในการผลิตอาหารปริมาณมากหรือราคาถูกเท่านั้น แต่ต้องพิสูจน์ได้ด้วยว่าอาหารเหล่านั้นปลอดภัยและตรวจสอบย้อนกลับได้จริง
เมื่อพิจารณาความเสี่ยงตั้งแต่ต้นน้ำถึงปลายน้ำ จะเห็นว่าปัญหาสำคัญของไทยไม่ใช่การขาดหน่วยงานกำกับดูแล แต่เป็นการที่หน่วยงานจำนวนมากรับผิดชอบคนละส่วนของห่วงโซ่
การดูแลคุณภาพน้ำเป็นหน้าที่ของหน่วยงานด้านทรัพยากรน้ำและสิ่งแวดล้อม การดูแลพื้นที่เกษตรและมาตรฐานผลผลิตอยู่กับหน่วยงานด้านเกษตร การควบคุมโรงคัดบรรจุและความปลอดภัยอาหารอยู่กับหน่วยงานสาธารณสุข ส่วนการตรวจสอบสินค้าในตลาดและการกำกับดูแลท้องถิ่นก็มีหน่วยงานที่เกี่ยวข้องอีกหลายระดับ
แต่คำถามคือ เมื่อพบสารปนเปื้อนในแม่น้ำ หน่วยงานใดจะเป็นผู้รับผิดชอบติดตามต่อว่า น้ำดังกล่าวถูกนำไปใช้ในพื้นที่เกษตรใดบ้าง ผลผลิตจากพื้นที่นั้นถูกส่งไปที่ไหน และมีสินค้าใดเข้าสู่ตลาดแล้วหรือไม่
หากไม่มีระบบข้อมูลกลางที่เชื่อมโยงกันตั้งแต่คุณภาพน้ำ แผนที่พื้นที่เกษตร รายชื่อแปลงปลูก ผลตรวจดินและผลผลิต ไปจนถึงเส้นทางการกระจายสินค้า การตรวจพบปัญหาก็อาจจบลงเพียงการรายงานผลตรวจเฉพาะจุด โดยไม่สามารถป้องกันความเสี่ยงในระบบอาหารได้จริง
อีกปัญหาคือ การจัดการมลพิษจำนวนมากยังเป็นการแก้ไขหลังเกิดเหตุ มากกว่าการประเมินความเสี่ยงล่วงหน้า ทั้งที่สารปนเปื้อนบางชนิดสามารถตกค้างในดินและตะกอน หรือสะสมในสิ่งมีชีวิตได้เป็นเวลานาน
การแก้ไขจึงไม่ควรหยุดอยู่ที่การตรวจน้ำเมื่อเกิดข่าวหรือมีประชาชนร้องเรียน แต่ต้องตรวจสอบต่อไปถึงแหล่งผลิตอาหารที่อาจได้รับผลกระทบด้วย
สิ่งที่รัฐต้องทำก่อนที่วิกฤตมลพิษจะกลายเป็นวิกฤตอาหาร
หากประเทศไทยต้องการรักษาความเชื่อมั่นด้านอาหาร สิ่งที่จำเป็นไม่ใช่การประกาศว่าอาหารไทยปลอดภัย แต่ต้องสร้างระบบที่สามารถพิสูจน์ความปลอดภัยได้จริง
1. จัดทำแผนที่ความเสี่ยงด้านมลพิษและพื้นที่ผลิตอาหาร
รัฐควรเชื่อมโยงข้อมูลแหล่งน้ำที่มีความเสี่ยงกับพื้นที่เกษตร นาข้าว ฟาร์มเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำ และพื้นที่ผลิตผักผลไม้ เพื่อกำหนดเขตเฝ้าระวังและตรวจสอบผลผลิตอย่างเป็นระบบ ไม่ใช่ตรวจเฉพาะน้ำแล้วจบกระบวนการ
2. ตรวจอาหารจากพื้นที่เสี่ยงไม่ใช่ตรวจเฉพาะน้ำ
การตรวจควรครอบคลุมดิน น้ำ ตะกอน พืชผล ข้าว และสัตว์น้ำ โดยเลือกชนิดสารให้สอดคล้องกับแหล่งกำเนิดมลพิษและเส้นทางการปนเปื้อน พร้อมเปิดเผยผลตรวจให้ประชาชนเข้าถึงได้
3. สร้างระบบตรวจสอบย้อนกลับตั้งแต่แปลงปลูกถึงตลาด
สินค้าเกษตรทุกล็อตควรระบุแหล่งผลิตได้ โดยเฉพาะผลผลิตจากพื้นที่เสี่ยง ต้องสามารถตรวจสอบได้ว่าใช้น้ำจากแหล่งใด ผ่านการตรวจอะไร และส่งไปยังตลาดหรือผู้ซื้อรายใด
4. ยกระดับตลาดค้าส่งให้เป็นด่านคัดกรองความปลอดภัยอาหาร
ตลาดไท ตลาดสี่มุมเมือง และตลาดกลางสินค้าเกษตรในภูมิภาคควรมีระบบรับรองแหล่งผลิต การตรวจสุ่มสารปนเปื้อน ห้องปฏิบัติการที่ได้มาตรฐาน และระบบแยกสินค้าแต่ละล็อต ไม่ควรรอให้หน่วยงานภายนอกเข้าตรวจเมื่อเกิดข่าวหรือข้อร้องเรียน
5. กำหนดมาตรการจัดการผลผลิตเมื่อพบความเสี่ยง
ต้องมีหลักเกณฑ์ชัดเจนว่าเมื่อพบการปนเปื้อนในแหล่งน้ำหรือพื้นที่เกษตร จะต้องตรวจอะไรเพิ่มเติม ระงับการใช้น้ำหรือไม่ ต้องกักผลผลิตหรือเรียกคืนสินค้าอย่างไร และใครเป็นผู้รับผิดชอบค่าเสียหาย
6. ใช้หลักผู้ก่อมลพิษเป็นผู้จ่าย
ผู้ประกอบการหรือผู้ก่อมลพิษต้องรับผิดชอบต่อความเสียหายที่เกิดขึ้น ไม่ใช่ปล่อยให้เกษตรกรและประชาชนแบกรับต้นทุนจากการสูญเสียแหล่งน้ำ พื้นที่เพาะปลูก และความเชื่อมั่นในผลผลิตของตนเอง
การดำเนินการทั้งหมดนี้รัฐต้องใช้งบประมาณ ทั้งห้องปฏิบัติการ บุคลากร และอำนาจบังคับใช้ที่เพียงพอ ไม่เช่นนั้นการประกาศนโยบายอาหารปลอดภัยก็จะเป็นเพียงคำมั่นที่ไม่มีหลักประกัน
ถึงเวลาต้องถามว่า “ในน้ำมีปลา ในนามีข้าว” ยังเป็นความจริงอยู่หรือไม่
ความเสียหายจากมลพิษไม่ได้วัดได้เพียงจำนวนแม่น้ำที่ปนเปื้อน หรือปริมาณกากอุตสาหกรรมที่ถูกลักลอบทิ้ง แต่ต้องวัดจากความสามารถของประเทศในการปกป้องแหล่งผลิตอาหารและสร้างความมั่นใจให้ประชาชนว่า อาหารที่อยู่บนโต๊ะนั้นปลอดภัย
หากปล่อยให้แหล่งน้ำเสี่ยงปนเปื้อนโดยไม่มีระบบเตือนภัย หากเกษตรกรยังไม่รู้ว่าน้ำที่ใช้เพาะปลูกมีสารอะไร และหากตลาดค้าส่งไม่สามารถตรวจสอบย้อนกลับไปถึงแหล่งผลิตได้ ความเสี่ยงก็จะค่อยๆ เคลื่อนจากสิ่งแวดล้อมเข้าสู่ระบบอาหาร
เมื่อถึงวันนั้น คนที่ได้รับผลกระทบอาจไม่ใช่แค่ชาวประมงที่จับปลาได้น้อยลง หรือเกษตรกรที่ต้องหยุดใช้น้ำ แต่รวมถึงผู้บริโภคในเมือง ผู้ประกอบการอาหาร โรงงานแปรรูป ผู้ส่งออก และเศรษฐกิจของประเทศโดยรวม
คำว่า “ครัวของโลก” จึงไม่ควรถูกวัดจากปริมาณข้าว ปลา ผัก ผลไม้ หรืออาหารแปรรูปที่ไทยส่งออกได้มากเพียงใด แต่ต้องวัดจากความสามารถในการรับประกันว่าอาหารเหล่านั้นปลอดภัย มีที่มาชัดเจน และไม่สร้างความเสี่ยงให้ผู้บริโภค
เพราะประเทศที่ผลิตอาหารได้มาก แต่ไม่สามารถรับรองความปลอดภัยของแหล่งน้ำและแหล่งผลิตอาหารของตนเอง ย่อมไม่อาจสร้างความมั่นใจให้ทั้งประชาชนในประเทศและผู้ซื้อในตลาดโลกได้อย่างยั่งยืน
คำถามที่ประเทศไทยต้องตอบในวันนี้จึงไม่ใช่แค่ว่า “เราจะเป็นครัวของโลกได้อย่างไร” แต่คือ เราจะทำอย่างไรให้คนไทยมั่นใจได้ก่อนว่า อาหารบนจานของตัวเองปลอดภัยจริง และหากยังตอบคำถามนี้ไม่ได้ คำว่า “ในน้ำมีปลา ในนามีข้าว” ก็อาจเหลือเพียงความทรงจำของความอุดมสมบูรณ์ในอดีต
อ้างอิง:
• อย. เฝ้าระวังผักผลไม้และระบบตรวจสอบย้อนกลับ โดยระบุปริมาณสินค้าเกษตรผ่านตลาดกลางประมาณ 44,000 ตันต่อวัน, สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา
• อาหารปลอดภัย แค่ Traceability ไม่มีอยู่จริง?, Decode Thai PBS
• Thailand food safety record, 2020–2025: EU RASFF, RASFF Trends
• EU audits Thai produce residue controls, boosting confidence in Europe exports, The Nation Thailand
• Thailand Launches EUDR One Data Platform for Farm Exports, THAILAND.GO.TH
• Director-General visits Thailand’s Fisheries Monitoring Center and Talaad Thai wholesale food market, FAO
• Thailand’s Food Industry Outlook for 2026, สำนักงานเศรษฐกิจอุตสาหกรรม
• Food Processing Ingredients Annual: Thailand, USDA Foreign Agricultural Service
• Inside Thailand’s toxic river struggle and the fallout from Myanmar’s mines, CNA
