เหมืองแร่แรร์เอิร์ธกว่า 600 แห่งในเมียนมาถูกส่งไปยังจีน ซึ่งเป็นศูนย์กลางการแปรรูปแร่หายากของโลก ต่างฝ่ายได้กำไรอื้อ แต่คนไทยต้องแบกรับมลพิษ
เหมืองแร่แรร์เอิร์ธหลายร้อยแห่งในเมียนมากำลังขยายตัวท่ามกลางสงครามความขัดแย้งของกลุ่มการเมือง แร่ส่วนใหญ่ถูกส่งข้ามแดนไปยังจีน ซึ่งเป็นศูนย์กลางการแปรรูปแร่หายากของโลก ขณะที่สารเคมีและโลหะหนักจากกระบวนการสกัดทิ้งร่องรอยไว้ในดิน น้ำ และชีวิตของชุมชน ตั้งแต่คนต้นน้ำในเมียนมาไปจนถึงประชาชนปลายน้ำในภาคเหนือของไทย
แม่น้ำกกเคยเป็นทั้งแหล่งน้ำกินน้ำใช้ แหล่งอาหาร และเส้นเลือดหล่อเลี้ยงชุมชนสองฝั่งแม่น้ำ แต่เมื่อมีการตรวจพบสารหนูและโลหะหนักในแม่น้ำ ความสัมพันธ์ระหว่างผู้คนกับสายน้ำก็เปลี่ยนไป
ชาวบ้านกังวลเรื่องความปลอดภัยของน้ำและพืชผลทางการเกษตร ชาวประมงไม่มั่นใจในความปลอดภัยของสัตว์น้ำ ขณะที่ผู้ประกอบการท่องเที่ยวต้องเผชิญคำถามจากนักท่องเที่ยวว่า แม่น้ำยังปลอดภัยหรือไม่
หลักฐานจากการสำรวจพื้นที่เหมืองในเมียนมาและผลตรวจคุณภาพน้ำในไทยชี้ให้เห็นความเสี่ยงของมลพิษข้ามพรมแดนมาเป็นระยะ ซึ่งเบื้องหลังผลประโยชน์ก้อนมหึมานี้ มี “จีน” เป็นผู้ตัวละครหลัก ในฐานะตลาดรับซื้อรายใหญ่และศูนย์กลางการแปรรูปแรร์เอิร์ธของโลก
เมื่อแร่จากเมียนมาถูกส่งไปสร้างมูลค่าในห่วงโซ่อุตสาหกรรมเทคโนโลยี เหตุใดต้นทุนด้านสิ่งแวดล้อมจึงตกอยู่กับชุมชนที่ไม่ได้มีส่วนกำหนดหรือควบคุมธุรกิจเหล่านี้
ความต้องการแร่ของโลกที่แลกด้วยต้นทุนสิ่งแวดล้อม
แรร์เอิร์ธ (Rare Earth Elements) หรือธาตุหายาก เป็นกลุ่มธาตุโลหะ 17 ชนิดที่มีความสำคัญต่ออุตสาหกรรมเทคโนโลยีสมัยใหม่ ตั้งแต่แม่เหล็กกำลังสูงในรถยนต์ไฟฟ้าและกังหันลม อุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์ ไปจนถึงเทคโนโลยีทางการแพทย์และอุตสาหกรรมป้องกันประเทศ
โดยเฉพาะแรร์เอิร์ธกลุ่มหนัก เช่น ดิสโพรเซียม (Dysprosium) และเทอร์เบียม (Terbium) ซึ่งเป็นวัตถุดิบสำคัญในการผลิตแม่เหล็กถาวรประสิทธิภาพสูง
ความต้องการแร่เหล่านี้เพิ่มขึ้นตามการเปลี่ยนผ่านพลังงานและการแข่งขันด้านเทคโนโลยี แต่การทำเหมืองและสกัดแรร์เอิร์ธไม่ได้เป็นกระบวนการที่สะอาดอย่างที่หลายคนเข้าใจ
เหมืองจำนวนมากในเมียนมาใช้วิธี In-situ Leaching หรือการชะละลายแร่ในแหล่งกำเนิด โดยเจาะหลุมหรือวางท่อลงในชั้นดินและภูเขา แล้วฉีดสารละลายเคมีเข้าไปเพื่อให้แร่ละลายออกมา ก่อนสูบกลับขึ้นมาแยกสกัด สารเคมีที่ใช้รวมถึงแอมโมเนียมซัลเฟต หากไม่มีระบบป้องกันและจัดการของเสียที่เหมาะสม สารเหล่านี้อาจรั่วไหลปนเปื้อนดิน น้ำใต้ดิน และลำธารใกล้เคียง
รายงาน Global Witness ระบุว่า การทำเหมืองด้วยวิธีนี้ในเมียนมาขาดระบบกำกับดูแลและมาตรการควบคุมสิ่งแวดล้อมที่มีประสิทธิภาพ เมื่อเทียบกับการดำเนินงานในจีนที่อยู่ภายใต้ระบบใบอนุญาต โควตา และมาตรฐานด้านสิ่งแวดล้อม ขณะที่การสำรวจของ Stimson Center พบพื้นที่เหมืองแรร์เอิร์ธในเขตลุ่มน้ำโขงของเมียนมา ซึ่งเชื่อมโยงกับความเสี่ยงต่อแหล่งน้ำที่ไหลข้ามพรมแดน
จีนคือปลายทางและศูนย์กลางแร่มูลค่าสูง
จีนเป็นผู้เล่นรายใหญ่ที่สุดในอุตสาหกรรมแรร์เอิร์ธโลก โดยมีบทบาทสำคัญทั้งการทำเหมือง การแยกสกัด และการแปรรูปวัตถุดิบไปสู่ผลิตภัณฑ์ขั้นสูง Global Witness ระบุว่า จีนควบคุมกำลังการแปรรูปแรร์เอิร์ธเกือบ 90% ของโลก และพึ่งพาแร่จากเมียนมาเพิ่มขึ้นอย่างมาก โดยเฉพาะแร่กลุ่มหนักที่ใช้ผลิตแม่เหล็กสำหรับอุตสาหกรรมเทคโนโลยีและพลังงานสะอาด
ข้อมูลการค้าสะท้อนให้เห็นการเติบโตอย่างรวดเร็วของธุรกิจนี้ โดยในปี 2023 จีนรับซื้อแรร์เอิร์ธกลุ่มหนักจากเมียนมาประมาณ 41,700 ตัน เพิ่มขึ้นจาก 19,500 ตันในปี 2021 คิดเป็นมูลค่าการค้าประมาณ 1,400 ล้านดอลลาร์สหรัฐในปีเดียว
ขณะที่รายงานของ ISP-Myanmar ประเมินว่า การส่งออกแรร์เอิร์ธจากเมียนมาไปจีนหลังรัฐประหารมีมูลค่ารวมประมาณ 3,600 ล้านดอลลาร์สหรัฐ โดยคิดเป็นราว 84% ของมูลค่าการส่งออกแรร์เอิร์ธทั้งหมดในช่วงปี 2017–2024
ตัวเลขเหล่านี้ไม่ได้หมายความว่ากำไรทั้งหมดตกเป็นของบริษัทจีน เพราะยังมีผู้มีอำนาจในพื้นที่ กลุ่มติดอาวุธ ผู้ประกอบการเหมือง และเครือข่ายการค้าเข้ามาเกี่ยวข้อง แต่แสดงให้เห็นชัดว่า จีนเป็นตลาดปลายทางหลักของแร่จากเมียนมา และเป็นศูนย์กลางสำคัญในการนำวัตถุดิบไปสร้างมูลค่าเพิ่มในอุตสาหกรรมเทคโนโลยี
รายงาน Global Witness ยังระบุถึงบทบาทของบริษัทจีนในห่วงโซ่อุปทาน ตั้งแต่กลุ่มแปรรูปแร่ไปจนถึงผู้ผลิตแม่เหล็กถาวร ซึ่งเป็นผลประโยชน์จากจำนวนเหมืองในเมียนมามากถึงกว่า 600 แห่ง
สงครามเปิดช่องเหมืองเถื่อนกลุ่มติดอาวุธเอี่ยวรายได้
จุดเปลี่ยนสำคัญของอุตสาหกรรมเหมืองแรร์เอิร์ธในเมียนมาเกิดขึ้นหลังรัฐประหารเดือน ก.พ. 2021 เมื่อรัฐบาลทหารสูญเสียการควบคุมพื้นที่จำนวนมากให้กับกองกำลังชาติพันธุ์และกลุ่มติดอาวุธ พื้นที่ที่มีแหล่งแร่สำคัญ โดยเฉพาะรัฐคะฉิ่นและรัฐฉาน จึงกลายเป็นพื้นที่ที่อำนาจการปกครองกระจัดกระจาย และการกำกับดูแลกิจกรรมเหมืองทำได้ยาก
รายงานของสำนักงานข้าหลวงใหญ่สิทธิมนุษยชนแห่งสหประชาชาติ (OHCHR) ระบุว่า ในรัฐคะฉิ่นพบพื้นที่ทำเหมืองมากกว่า 370 แห่ง และบ่อชะละลายแร่ 2,795 บ่อ เพิ่มขึ้นอย่างมากนับตั้งแต่ปี 2021 รายได้จากเหมืองยังเป็นแหล่งเงินทุนของกลุ่มติดอาวุธหลายฝ่าย ทั้งกองกำลังเอกราชคะฉิ่น (KIA) กองทัพสหรัฐว้า (UWSA) กองกำลังพิทักษ์ชายแดน (BGF) และกองกำลังติดอาวุธที่มีความเชื่อมโยงกับกองทัพเมียนมา
Reuters รายงานในปี 2025 ระบุว่า KIA ซึ่งเข้าควบคุมพื้นที่เหมืองสำคัญบางส่วนในรัฐคะฉิ่น เรียกเก็บภาษีจากผู้ประกอบการเหมือง โดยมีรายงานอัตราจัดเก็บสูงถึง 20% ขณะที่การอนุญาตให้ส่งออกแร่ที่เก็บสะสมไว้ในเดือน มี.ค. 2025 มีการกำหนดค่าธรรมเนียม 35,000 หยวนต่อตัน ตัวเลขทั้งสองเป็นมาตรการจัดเก็บคนละกรณี ไม่ควรนำมารวมเป็นอัตราภาษีเดียวกัน
ขณะเดียวกัน สำนักงานผู้แทนการค้าสหรัฐฯ (USTR) ระบุว่า รายได้จากการส่งออกแรร์เอิร์ธของเมียนมามีมูลค่าหลายร้อยล้านดอลลาร์ต่อปี และมีรายงานว่าเงินจำนวนมากไหลไปยังกลุ่มติดอาวุธที่เป็นพันธมิตรกับรัฐบาลทหาร
อย่างไรก็ตาม ยังไม่มีข้อมูลที่ยืนยันว่า รัฐบาลทหารเมียนมาได้รับรายได้จากการส่งออกแรร์เอิร์ธโดยตรงเป็นจำนวนเท่าใด เนื่องจากหลายกลุ่มมีเอี่ยวจากอำนาจควบคุมพื้นที่ การจัดเก็บผลประโยชน์ และการหล่อเลี้ยงกองกำลังในพื้นที่ขัดแย้ง
ป่าไม้และชุมชนต้นน้ำรับผลกระทบ
ผลกระทบจากเหมืองไม่ได้จำกัดอยู่ที่สารเคมีและโลหะหนักในแหล่งน้ำ แต่ยังรวมถึงการสูญเสียพื้นที่ป่า การเปลี่ยนแปลงภูมิทัศน์ และปัญหาสังคมในชุมชนรอบเหมือง
รายงานของ Mongabay ซึ่งอ้างอิงข้อมูลภาพถ่ายดาวเทียม ระบุว่า พื้นที่เมืองชิปวี มอมอก และบะโม ในรัฐคะฉิ่น สูญเสียพื้นที่ปกคลุมด้วยต้นไม้รวมประมาณ 32,720 เฮกตาร์ ระหว่างปี 2018–2024 โดยมีทั้งกิจกรรมเหมือง การสร้างถนน การเปิดพื้นที่ และการตัดไม้เป็นปัจจัยร่วม
ด้านผลกระทบต่อผู้คน Global Witness รายงานถึงความเสี่ยงจากสารเคมีในพื้นที่เหมือง ปัญหาสุขภาพของแรงงาน การสูญเสียที่ดิน และปัญหาสังคมรอบแคมป์คนงาน ขณะที่ OHCHR เตือนถึงความเสี่ยงที่ผู้หญิงและเด็กหญิงในพื้นที่เหมืองอาจเผชิญการแสวงหาประโยชน์และความรุนแรงทางเพศ
นี่คือความเสียหายที่เกิดขึ้นตั้งแต่ต้นทางของห่วงโซ่การผลิต ก่อนที่แร่จะถูกส่งข้ามพรมแดนไปสร้างมูลค่าในอุตสาหกรรมปลายทาง
จากภูเขาเมียนมาสู่แม่น้ำกก-สาย-รวก-แม่น้ำโขง
ปัญหาไม่ได้หยุดอยู่ที่คนในพื้นที่เหมือง เพราะแม่น้ำไม่มีพรมแดนทางการเมือง พื้นที่รัฐฉานมีลุ่มน้ำหลายสายที่ไหลเข้าสู่ประเทศไทย โดยเฉพาะแม่น้ำกกและแม่น้ำสาย ส่วนแม่น้ำรวกเป็นแนวพรมแดนไทย–เมียนมาบางช่วง ก่อนจะไหลลงสู่แม่น้ำโขง
เมื่อสารเคมีและโลหะหนักจากกิจกรรมเหมืองปนเปื้อนลงสู่แหล่งน้ำ สารเหล่านี้สามารถเคลื่อนย้ายไปกับกระแสน้ำและตะกอน สะสมในระบบนิเวศและแหล่งน้ำที่ชุมชนใช้ประโยชน์
งานศึกษาของ Stimson Center ใช้ภาพถ่ายดาวเทียมระบุเหมืองแรร์เอิร์ธ 60 แห่งในพื้นที่เมียนมาของลุ่มน้ำโขง โดยพบเหมืองที่ดำเนินกิจกรรมอยู่เหนือแม่น้ำกกและแม่น้ำสาย ขณะเดียวกัน การตรวจสอบในพื้นที่ภาคเหนือของไทยพบสารพิษและโลหะหนักในแหล่งน้ำหลายจุด
ข้อมูลที่กรมควบคุมมลพิษส่งให้คณะกรรมาธิการแม่น้ำโขง (Mekong River Commission: MRC) แสดงให้เห็นว่า ปัญหาสารหนูยังต้องติดตามต่อเนื่อง ผลตรวจระหว่างเดือน ก.พ.–มี.ค. 2026 พบสารหนูในน้ำบางจุดของแม่น้ำกก แม่น้ำสาย แม่น้ำรวก และแม่น้ำโขง สูงกว่าค่ามาตรฐาน 0.01 มิลลิกรัมต่อลิตร ขณะที่บางพื้นที่ตรวจพบสารหนูในตะกอนด้วย
MRC ระบุว่า โลหะหนักหลายชนิดที่ตรวจในน้ำ เช่น แคดเมียม ทองแดง นิกเกิล โครเมียม สังกะสี และปรอท ยังอยู่ในเกณฑ์มาตรฐาน แต่สารหนูยังเป็นประเด็นที่ต้องเฝ้าระวัง เพราะสามารถสะสมในตะกอนและเคลื่อนย้ายไปตามกระแสน้ำและฤดูกาลได้
สิ่งที่น่ากังวลยิ่งกว่าผลตรวจในแม่น้ำ คือการพบสารหนูในตัวอย่างเส้นผมและเล็บของประชาชนที่อาศัยอยู่ในพื้นที่ลุ่มน้ำกก
เมื่อวันที่ 24 ก.พ. 2026 นักวิจัยจากมหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวงและมหาวิทยาลัยราชภัฏเชียงรายเปิดเผยผลการศึกษาเบื้องต้น จากการเก็บตัวอย่างเส้นผมและเล็บของประชาชนประมาณ 100 คน ใน 4 พื้นที่ ตั้งแต่ อ.แม่อาย จ.เชียงใหม่ ไปจนถึง อ.เชียงแสน จ.เชียงราย ผลตรวจพบผู้ที่มีสารหนูในตัวอย่างเล็บสูงกว่าเกณฑ์อ้างอิงของงานวิจัย 16 คน โดยบางรายงานอาการผิดปกติ เช่น ชาปลายมือปลายเท้า อ่อนแรง และระคายเคืองผิวหนัง
อย่างไรก็ตาม นักวิจัยยังจำเป็นต้องติดตามสุขภาพและศึกษาปัจจัยการสัมผัสเพิ่มเติม ทั้งจากน้ำ อาหาร การเกษตร และแหล่งปนเปื้อนอื่น ประเด็นนี้ทำให้เห็นว่า มลพิษข้ามพรมแดนไม่ได้จบลงเมื่อระดับสารปนเปื้อนในน้ำลดลง แต่ยังต้องติดตามผลกระทบต่อสุขภาพและความปลอดภัยของประชาชนในระยะยาว
เหมืองทังสเตนชายแดนอีกสัญญาณเตือนจากรัฐฉาน
นอกจากเหมืองแรร์เอิร์ธแล้ว ยังมีความกังวลต่อเหมืองแร่ชนิดอื่นในพื้นที่ชายแดน มูลนิธิสิทธิมนุษยชนไทใหญ่ (Shan Human Rights Foundation: SHRF) รายงานว่า เหมืองทังสเตนในพื้นที่เมืองจอด (Mong Ton) ซึ่งดำเนินการโดยบริษัทจีนร่วมกับกองทัพสหรัฐว้า เริ่มผลิตแร่ตั้งแต่เดือน ก.พ. 2026 และอยู่ห่างจากชายแดนไทยประมาณ 20 กิโลเมตร
กรณีนี้เป็นเหมืองทังสเตนสะท้อนถึงการขยายตัวของกิจกรรมเหมืองในพื้นที่ที่ขาดระบบกำกับดูแล และอาจสร้างผลกระทบต่อชุมชนกับแหล่งน้ำข้ามพรมแดน
จีน-เมียนมาได้ประโยชน์ แต่ไทยแบกรับมลพิษ?
เมื่อมองตลอดห่วงโซ่การผลิต จะเห็นว่าเมียนมามีแหล่งแร่และพื้นที่เหมือง กลุ่มติดอาวุธและผู้มีอำนาจในพื้นที่มีรายได้จากการจัดเก็บผลประโยชน์ ผู้ประกอบการเหมืองมีตลาดรับซื้อ ขณะที่จีนเป็นปลายทางหลักของแร่และเป็นศูนย์กลางสำคัญในการแปรรูปไปสู่ผลิตภัณฑ์ที่มีมูลค่าสูงกว่า
แต่คนที่ต้องอยู่กับความเสี่ยงกลับเป็นชาวบ้านในพื้นที่เหมืองของเมียนมา และประชาชนคนไทยที่อยู่ปลายน้ำ ซึ่งไม่มีเอี่ยวประโยชน์กลับกลายเป็นทางผ่านมลพิษ
จีนในฐานะตลาดรับซื้อรายใหญ่และศูนย์กลางแปรรูปแร่ควรต้องมีบทบาทสำคัญในการตรวจสอบแหล่งที่มาของวัตถุดิบ ขณะที่บริษัทที่เกี่ยวข้องตลอดห่วงโซ่อุปทานก็ต้องแสดงความรับผิดชอบ ไม่ใช่รับซื้อแร่โดยไม่รับผิดชอบความเสียหายต่อสิ่งแวดล้อมและชุมชนปลายน้ำ
ความรับผิดชอบดังกล่าวต้องครอบคลุมตั้งแต่ผู้ทำเหมือง ผู้ค้า ผู้ส่งออก โรงงานแปรรูป ไปจนถึงบริษัทที่นำแร่ไปใช้ผลิตสินค้า โดยเฉพาะเมื่อแร่เหล่านี้ถูกนำไปใช้ในอุตสาหกรรมที่อ้างว่าเป็นส่วนหนึ่งของการเปลี่ยนผ่านสู่เศรษฐกิจคาร์บอนต่ำ
ไทยจะยอมให้แม่น้ำปนเปื้อนสารพิษอีกนานแค่ไหน
รัฐบาลไทยอาจจะอ้างว่าไม่สามารถแก้ปัญหาแม่น้ำเป็ฌนพิษได้เพียงฝ่ายเดียว เพราะต้นทางของปัญหาไม่ได้อยู่ในพื้นที่ที่รัฐบาลเมียนมาควบคุมได้ทั้งหมด แต่เกี่ยวกับกลุ่มติดอาวุธ บริษัทเหมือง ผู้รับซื้อ และเครือข่ายการค้าข้ามพรมแดน แต่ความซับซ้อนของปัญหาก็ไม่ควรกลายเป็นข้ออ้างให้การแก้ปัญหาหยุดอยู่แค่การเก็บตัวอย่างน้ำและประกาศผลตรวจเป็นระยะ
ประเทศไทยจำเป็นต้องผลักดันความร่วมมือกับเมียนมาและ MRC เพื่อให้เกิดระบบตรวจสอบคุณภาพน้ำและตะกอนอย่างต่อเนื่อง เปิดเผยข้อมูลต่อสาธารณะ และจัดทำแผนที่ความเสี่ยงที่ประชาชนเข้าถึงได้
MRC ระบุว่าได้เริ่มประสานงานกับเมียนมาเพื่อจัดทำการติดตามและประเมินคุณภาพน้ำร่วมกันตั้งแต่เดือน พ.ค. 2025 และเมียนมาแจ้งในเดือน ม.ค. 2026 ว่าพร้อมทำงานร่วมกับไทยและรับการสนับสนุนด้านเทคนิคจาก MRC สิ่งสำคัญคือไทยต้องผลักดันให้ความร่วมมือนี้เกิดขึ้นจริง ทั้งการตรวจสอบต้นน้ำ การแลกเปลี่ยนข้อมูล และการติดตามแหล่งกำเนิดมลพิษ
ขณะเดียวกัน ไทยควรใช้ช่องทางทางการทูตและความร่วมมือระดับภูมิภาคเรียกร้องให้ผู้มีอำนาจในพื้นที่เหมือง บริษัทที่เกี่ยวข้อง และจีนในฐานะตลาดรับซื้อรายใหญ่ เข้ามามีส่วนรับผิดชอบต่อผลกระทบที่เกิดขึ้น
ท้ายที่สุด ไม่ควรปล่อยให้เรื่องนี้เป็นเพียงปัญหาสิ่งแวดล้อมของระดับพื้นที่ แต่ควรเป็นคำถามต่อความเป็นธรรมในระบบเศรษฐกิจโลก เพราะแรร์เอิร์ธถูกนำไปใช้ผลิตรถยนต์ไฟฟ้า กังหันลม และเทคโนโลยีที่ถูกนำเสนอว่าเป็นส่วนหนึ่งของอนาคตที่สะอาดขึ้น แต่เบื้องหลังการผลิตต้องแลกด้วยแม่น้ำปนเปื้อน ผืนป่าเสียหาย และสุขภาพของผู้คนที่อยู่ในพื้นที่เหมืองและปลายน้ำต้องแบกรับความเสียหาย
จีนได้กำไรจากวัตถุดิบที่สร้างมูลค่าสูง เมียนมาอาจมีรายได้จากการส่งออกแร่อู้ฟู่ และกลุ่มผู้มีอำนาจในพื้นที่สะสมทุนจากเหมือง แต่คนที่อยู่ริมแม่น้ำทั้งสองประเทศกลับต้องแบกรับความเสี่ยงจากมลพิษที่พวกเขาไม่ได้เป็นผู้ก่อ
นี่คือความไม่เป็นธรรมที่ประเทศไทยไม่ควรยอมรับ และไม่ควรปล่อยให้แม่น้ำกก แม่น้ำสาย แม่น้ำรวก และแม่น้ำโขง กลายเป็นปลายทางรองรับต้นทุนของอุตสาหกรรมที่สร้างมูลค่าให้คนอีกฟากพรมแดนโดยไม่รับผิดชอบใดๆ
อ้างอิง:
1. Fuelling the Future, Poisoning the Present: Myanmar’s Rare Earth Boom, 23 พ.ค. 2024 – Global Witness.
2. Unregulated Mining Along Rivers in Mainland Southeast Asia – Stimson Center.
3. Rare Earth Mining in Myanmar’s War-Torn Regions, มิ.ย. 2025 – ISP-Myanmar.
4. Fuelling the Future, Poisoning the Present: Myanmar’s Rare Earth Boom – Global Witness.
5. Annual Update on the Human Rights Situation in Myanmar 2025 – Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights (OHCHR).
6. Myanmar Rebels Disrupt China Rare Earth Trade, Sparking Regional Scramble, 27 มี.ค. 2025 – Reuters.
7. Myanmar Rebels Allow Rare Earth Exports to China, Impose Levy, 27 มี.ค. 2025 – Reuters / The Straits Times.
8. Supplemental Burma Business Advisory, ม.ค. 2024 – Office of the United States Trade Representative (USTR).
9. Satellite Data Show Burst of Deforestation in Myanmar Rare Earth Mining Hotspots, 16 ก.ย. 2025 – Mongabay.
10. Unregulated Mining Along Rivers in Mainland Southeast Asia, 22 ก.ย. 2025 – Stimson Center.
11. MRC Steps Up Regional Action as Monitoring Highlights Localised Arsenic Concerns, 29 เม.ย. 2026 – Mekong River Commission.
12. “นักวิชาการพบ ‘สารหนู’ ในกลุ่มตัวอย่างคนริมน้ำกก หลังตรวจเล็บ-เส้นผม”, 24 ก.พ. 2026 – Thai PBS.
13. China and Russia Vie for Tungsten Deposits Around Loi Khi Lek, มิ.ย. 2026 – Shan Human Rights Foundation.
