ใครต้องรับผิดชอบเมื่อแม่น้ำภาคเหนือปนเปื้อนสารหนู โกดังซุกกากอุตสาหกรรมในภาคตะวันออก น้ำเสียในสระบุรี ไปจนถึงตรวจยึดขยะอิเล็กทรอนิกส์ล้นเมือง
จากแม่น้ำภาคเหนือที่ปนเปื้อนสารหนู โกดังซุกกากอุตสาหกรรมในภาคตะวันออก น้ำเสียในสระบุรี ไปจนถึงตรวจยึดขยะอิเล็กทรอนิกส์เกือบ 10,000 ตัน ภาพเหล่านี้กำลังเป็นคำถามต่อระบบการบริหารประเทศว่า เหตุใดเรามีหน่วยงานรัฐอยู่ทุกระดับ แต่ยังปล่อยให้ประชาชนต้องเผชิญมลพิษซ้ำแล้วซ้ำเล่า
ลองนึกภาพคนที่ตื่นขึ้นมาในตอนเช้าแล้วพบว่า แม่น้ำหน้าบ้านเปลี่ยนสี จากแหล่งน้ำที่เคยหล่อเลี้ยงชีวิต กลายเป็นน้ำขุ่นแดงที่ไม่กล้านำมาใช้ แม้แต่การรดผักหรือเลี้ยงสัตว์ก็ยังต้องคิดหนัก เพราะไม่รู้ว่ามีสารพิษอะไรปะปนอยู่บ้าง
อีกครอบครัวหนึ่งอยู่ใกล้โรงงานอุตสาหกรรม ต้องทนกับกลิ่นเน่าเหม็นจากน้ำในคลองที่เปลี่ยนเป็นสีดำ ขณะที่เกษตรกรอีกพื้นที่กำลังวิตกว่ากองกากอุตสาหกรรมที่ถูกน้ำท่วมพัดพาออกจากโรงงาน จะทำให้แหล่งน้ำและพื้นที่เพาะปลูกปนเปื้อนสารพิษหรือไม่
ขณะที่คนที่อาศัยอยู่ในเมืองใหญ่ก็ต้องเผชิญกับฝุ่น PM2.5 ที่กลับมาเยือนเป็นประจำทุกปี จนการหายใจในอากาศสะอาดกลายเป็นสิ่งที่ต้องลุ้นตามฤดูกาล
นี่คือภาพชีวิตของคนไทยในหลายพื้นที่ ซึ่งจะเป็นปัญหาคนละปัญหา แต่จะพบว่า ทุกเรื่องมีจุดร่วมสำคัญคือประชาชนกำลังแบกรับความเสี่ยงจากมลพิษ ขณะที่การป้องกันและจัดการของภาครัฐยังไม่สามารถปิดจบได้ และท่ามกลางปัญหาที่ซ้ำเติมประชาชนวันแล้ววันเล่า ซึ่งทุกปัญหามีผลมาจากนโยบายการพัฒนาเศรษฐกิจ ไม่ว่าการทำเหมืองแร่ การส่งเสริมอุตสาหกรรม การผลิตภาคเกษตร แต่การขยายตัวเศรษฐกิจของประเทศก็ต่ำเตี้ยเรี่ยดิน กล่าวได้มีแต่แย่ลงในทุกวันเมื่อเทียบกับเพื่อนบ้านในอาเซียนด้วยกัน
เลิกตั้งคำถามว่า ประเทศไทยมีมลพิษมากแค่ไหน แต่คือ ทำไมเราจึงปล่อยให้ปัญหาสิ่งแวดล้อมเกิดขึ้นซ้ำแล้วซ้ำเล่า นโยบายการพัฒนาเศรษฐกิจกับการที่ประเทศไทยมีหน่วยงานและกฎหมายอยู่แทบทุกระดับของประเทศ แต่ทำไมปัญหามลพิษจึงยิ่งเพิ่มมากขึ้น
เมื่อแม่น้ำกลายเป็นทางผ่านของสารพิษ
วิกฤตหนึ่งที่สะท้อนความเปราะบางของระบบจัดการสิ่งแวดล้อมไทยได้ชัดเจน คือปัญหาการปนเปื้อนโลหะหนักในแม่น้ำภาคเหนือ แม่น้ำกก แม่น้ำสาย แม่น้ำรวก และแม่น้ำโขง เป็นแหล่งน้ำสำคัญของประชาชนในจังหวัดเชียงรายและพื้นที่ใกล้เคียงต่อเนื่องถึงภาคอีสาน แต่ผลตรวจคุณภาพน้ำและตะกอนในช่วงที่ผ่านมา พบการปนเปื้อนสารหนูในหลายจุด โดยมีข้อกังวลเชื่อมโยงกับกิจกรรมเหมืองแร่บริเวณต้นน้ำในประเทศเมียนมา
ข้อมูลจากคณะกรรมาธิการแม่น้ำโขง (Mekong River Commission: MRC) เมื่อวันที่ 29 เม.ย. 2569 ระบุว่า ผลตรวจน้ำและตะกอนในช่วงเดือน ก.พ.–มี.ค. 2569 พบสารหนูในน้ำเกินเกณฑ์มาตรฐาน 0.01 มิลลิกรัมต่อลิตรในบางจุด และพบการปนเปื้อนในตะกอนหลายพื้นที่ของแม่น้ำกก แม่น้ำสาย แม่น้ำรวก และแม่น้ำโขง
ปัญหาที่น่ากังวลคือ มลพิษได้เคลื่อนย้ายไปตามกระแสน้ำ สะสมในตะกอน และกลับมาปนเปื้อนในลำน้ำได้อีกเมื่อเกิดฝนตกหรือน้ำหลาก ประชาชนจึงไม่ได้กังวลเพียงว่าน้ำวันนี้จะใช้ได้หรือไม่ แต่ยังต้องคิดถึงความเสี่ยงในระยะยาว ทั้งแหล่งน้ำอุปโภคบริโภค พื้นที่เกษตรกรรม สัตว์น้ำ และความปลอดภัยของอาหาร
สิ่งที่ทำให้ปัญหานี้ยิ่งซับซ้อน คือแหล่งกำเนิดมลพิษอยู่ในอีกประเทศหนึ่ง แต่รัฐบาลไทยก็ไม่สามารถใช้กลไกความร่วมมือระหว่างประเทศแก้ปัญหาอย่างจริงจัง หรือแทบกล่าวได้ว่าไม่ได้ลงมือแก้ไขอย่างที่ควรจะเป็น
แม้มีการประสานงานระหว่างไทย เมียนมา และ MRC แต่ก็ยังไม่สามารถจัดการแหล่งกำเนิดมลพิษได้ ประชาชนในพื้นที่มลพิษจึงยังต้องอยู่กับความเสี่ยงต่อไป
หลังน้ำท่วมลดมลพิษโรงงานโผล่
ขณะที่ภาคเหนือเผชิญมลพิษที่เดินทางข้ามพรมแดน ภาคตะวันออกกำลังเผชิญปัญหากากพิษอุตสาหกรรมที่หลุดรอดจากระบบควบคุม กรณี จ.ปราจีนบุรีเป็นตัวอย่างที่ชัดเจนว่า ภัยพิบัติทางธรรมชาติสามารถขยายความเสียหายจากปัญหาอุตสาหกรรมเมื่อเกิดน้ำท่วมในพื้นที่อำเภอศรีมหาโพธิ พบคราบน้ำมันลอยบนผิวน้ำบริเวณใกล้โรงงานฝังกลบและโรงงานผลิตเชื้อเพลิงจากวัสดุเหลือใช้
แม้เจ้าหน้าที่เข้าเก็บตัวอย่างน้ำหลายจุดเพื่อตรวจสอบ และมีการสั่งหยุดดำเนินกิจกรรมของโรงงานบางส่วน แต่ดูเหมือนไม่มีคำตอบว่าโรงงานใดคือแหล่งกำเนิดมลพิษ ใครต้องรับผิดชอบต่อผลกระทบที่เกิดขึ้น ซึ่งเอาเข้าจริงปัญหามลพิษในปราจีนบุรี โดยเฉพาะการลักลอบทิ้งกากอุตสาหกรรมเกิดขึ้นมาเป็นระยะ และมลพิษเหล่านั้นก็สะสมอยู่ในระบบนิเวศต่อเนื่องมายาวนาน ไม่ได้เพิ่งมาหลังน้ำท่วม
คำถามสำคัญจึงอยู่ที่ว่า เมื่อระบบป้องกันการรั่วไหลไม่มีประสิทธิภาพ ใครจะต้องรับผิดชอบ ใครต้องได้รับการลงโทษและประชาชนจะได้รับการเยียวยาเมื่อใด อย่างไร
จากโรงงานรีไซเคิลสู่โกดังซุกกากพิษ
ปัญหาในภาคตะวันออกไม่ได้มีเพียงโรงงานที่ได้รับผลกระทบจากน้ำท่วม แต่ยังมีกรณีตรวจพบโกดังและสถานประกอบการที่เก็บวัสดุเหลือใช้หรือกากอุตสาหกรรมโดยมีข้อสงสัยเรื่องใบอนุญาตและการดำเนินกิจการ
เมื่อวันที่ 6 พ.ย. 2569 เจ้าหน้าที่เข้าตรวจสอบโกดัง 5 แห่งใน อ.บางปะกง จ.ฉะเชิงเทรา พบแบตเตอรี่ลิเธียมและกากอุตสาหกรรม น้ำหนักรวมเกือบ 10,000 ตัน โดยบางแห่งมีการดำเนินกิจกรรมที่อาจไม่ตรงกับขอบเขตใบอนุญาต
ก่อนหน้านั้นใน จ.ระยองก็มีการตรวจพบโกดังเก็บขยะอิเล็กทรอนิกส์และวัสดุอุตสาหกรรมหลายแห่ง โดยผลทดสอบเบื้องต้นพบโลหะหนักบางชนิด
ขณะที่ข้อมูลจากกรมศุลกากร ระบุว่า ในช่วง 11 เดือนของปีงบประมาณ 2569 ตั้งแต่ ต.ค. 2568 ถึง ส.ค. 2569 มีการตรวจยึดของเสียที่นำเข้าประเทศรวม 9,670 ตัน จาก 187 คดี ในจำนวนนี้เป็นกากอันตรายประมาณ 6,600 ตัน ขยะอิเล็กทรอนิกส์ประมาณ 2,700 ตัน และเศษพลาสติกมากกว่า 300 ตัน
ตัวเลขนี้ทำให้เกิดคำถามสำคัญว่า หากไม่มีการตรวจพบของเสียเหล่านี้จะถูกนำไปซุกไว้ที่ไหน และจะมีอะไรเกิดขึ้นกับชุมชนที่อยู่ใกล้สถานที่กำจัดหรือรีไซเคิล
ประเทศไทยมีมาตรการห้ามนำเข้าขยะอิเล็กทรอนิกส์อยู่แล้ว แต่การห้ามนำเข้าก็ไม่ได้ช่วยทำให้การป้องกันลักลอบนำเข้าหมดไป โดยเฉพาะเมื่อมีการสำแดงสินค้าไม่ตรงประเภท เช่น ใช้ชื่อเศษโลหะหรือวัตถุดิบรีไซเคิลบังหน้า
คำสั่งหัวหน้า คสช.ที่ 4/2559 ตัวปัญหา
อีกประเด็นที่ต้องย้อนกลับไปตรวจสอบคือคำสั่งหัวหน้า คสช.ที่ 4/2559 ซึ่งยกเว้นข้อจำกัดด้านผังเมืองสำหรับกิจการบางประเภท รวมถึงโรงงานกำจัดของเสียและรีไซเคิล คำสั่งนี้ไม่ได้เป็นใบอนุญาตนำเข้าขยะพิษโดยตรง แต่มีผลต่อเงื่อนไขการตั้งโรงงานในบางพื้นที่ และเป็นส่วนหนึ่งของข้อถกเถียงเรื่องการขยายตัวของอุตสาหกรรมจัดการของเสีย
แม้คำสั่งดังกล่าวถูกยกเลิกในปี 2568 แต่ผลกระทบจากการตั้งโรงงานและการใช้ประโยชน์ที่ดินในช่วงที่ผ่านมา ยังเป็นประเด็นที่ย้อนกลับไปจัดการเอาผิดใครได้
จริงอยู่การมีโรงงานรีไซเคิลที่ดำเนินการถูกต้องเป็นส่วนจำเป็นของระบบเศรษฐกิจหมุนเวียน แต่อยู่ที่การแยกผู้ประกอบการที่ทำถูกกฎหมายออกจากเครือข่ายที่ใช้ธุรกิจรีไซเคิลเป็นช่องทางจัดการของเสียอย่างไม่ถูกต้อง
น้ำในคลองกลายเป็นสีดำทำไมประชาชนร้องเรียนก่อน?
นอกจากภาคตะวันออก กรณีคลองหนองน้ำเขียว คลองเกด และคลองห้วยตะเข้ จ.สระบุรี เป็นอีกตัวอย่างหนึ่งที่ประชาชนร้องเรียนเรื่องน้ำเปลี่ยนเป็นสีดำและมีกลิ่นผิดปกติ ก่อนที่กรมควบคุมมลพิษจะเก็บตัวอย่างน้ำและตะกอนมาตรวจสอบ
ผลตรวจที่เผยแพร่ในเดือน มิ.ย. 2569 พบสารหนูและตะกั่วเกินมาตรฐานในบางจุดของคลอง ขณะที่ผลตรวจตะกอนดินยังพบโลหะหนักหลายชนิดเกินเกณฑ์ในพื้นที่ที่มีการตรวจสอบ
กรณีนี้ชวนให้ตั้งคำถามว่า ระบบตรวจสอบโรงงานและระบบติดตามคุณภาพสิ่งแวดล้อมทำงานอย่างไร เหตุใดประชาชนจึงต้องเป็นฝ่ายส่งเสียงร้องเรียนก่อนที่หน่วยงานจะเข้าตรวจสอบอย่างจริงจัง
แน่นอน ไม่ใช่ทุกโรงงานเป็นผู้ก่อมลพิษทุกแห่ง แต่กระบวนการตรวจสอบเพื่อระบุแหล่งกำเนิดและความรับผิดชอบเป็นไปด้วยความล่าช้า และมักรอให้ประชาชนต้องร้องเรียนก่อน ขาดการกำกับดูแลที่สามารถตรวจพบความผิดปกติได้ตั้งแต่ต้นทาง
รู้ต้นตอฝุ่น PM2.5 แต่แก้ไม่ได้
มลพิษทางน้ำและกากอุตสาหกรรมอาจมองเห็นได้จากสีของน้ำหรือกองขยะ แต่ปัญหาฝุ่น PM2.5 เป็นมลพิษที่ประชาชนจำนวนมากต้องสูดเข้าไปโดยไม่สามารถหลีกเลี่ยงได้ง่าย
ในปี 2569 ข้อมูลจากหลายแหล่งยืนยันว่า แหล่งกำเนิด PM2.5 ในพื้นที่ต่างจังหวัดมากกว่าร้อยละ 60 มาจากการเผาชีวมวลและหมอกควันข้ามแดน ส่วนกรุงเทพฯ มีฝุ่นจากยานพาหนะประมาณร้อยละ 60–70 โดยยังมีแหล่งกำเนิดจากอุตสาหกรรมร่วมด้วย
ทว่าในทุกปีปัญหาฝุ่น PM2.5 ก็วนมาเข้าลมหายใจซ้ำไปซ้ำมาเหมือนเดิม ระดับความเข้มข้นต่างกันแค่พื้นที่เกิดเหตุ
ภาคเหนือจำเป็นต้องจัดการไฟป่า การเผาในพื้นที่เกษตร และหมอกควันข้ามแดน ขณะที่กรุงเทพฯ ต้องจัดการการปล่อยมลพิษจากยานพาหนะและแหล่งกำเนิดพื้นที่เกษตรข้างเคียง ส่วนภาคอุตสาหกรรมต้องควบคุมการปล่อยมลพิษจากโรงงานอย่างจริงจัง
แม้รัฐบาลมีมาตรการและความร่วมมือระดับภูมิภาค แต่เมื่อปัญหากลับมาเกิดขึ้นทุกปี ก็สะท้อนว่าการแก้ไขยังไม่สามารถลดความเสี่ยงให้ประชาชนได้อย่างยั่งยืน
มีหน่วยงานเต็มไปหมดแต่ไม่มีใครเจ้าภาพ?
เมื่อมองปัญหาทั้งหมดร่วมกัน ประเด็นคลาสสิกก็คือ ประเทศไทยไม่ได้ขาดหน่วยงานรัฐแก้ปัญหา เพราะมีตั้งแต่ระดับหมู่บ้านมีผู้ใหญ่บ้านและกำนัน ในระดับท้องถิ่นมีนายกองค์การบริหารส่วนตำบล นายกเทศมนตรี และนายกองค์การบริหารส่วนจังหวัด ในระดับจังหวัดมีผู้ว่าราชการจังหวัด มี สส.ที่เป็นตัวแทนประชาชน มีรัฐมนตรีกำกับดูแลกระทรวงต่างๆ และมีรัฐบาลเป็นผู้กำหนดนโยบายและบริหารประเทศ
แต่เมื่อเกิดปัญหามลพิษขึ้นจริงไม่ว่าพื้นที่ใด กลับพบว่าหลายหน่วยงานหลายกระทรวงที่มีส่วนรับผิดชอบ กลับไม่มีการบูรณาการการแก้ปัญหาได้เลย ต่างครนต่างทำ ต่างโบ้ยกันไปจนปัญหายุติไปเอง และมาว่ากันในคราวต่อไป
การอนุญาตโรงงานเป็นหน้าที่ของกรมโรงงานอุตสาหกรรม การตรวจคุณภาพน้ำเป็นหน้าที่ของกรมควบคุมมลพิษ การตรวจสอบการนำเข้าเป็นหน้าที่ของกรมศุลกากร การดูแลสุขภาพเป็นหน้าที่ของหน่วยงานด้านสาธารณสุข ส่วนการจัดการพื้นที่และผลกระทบในชุมชนก็เกี่ยวข้องกับองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นและฝ่ายปกครอง
แต่ปัญหาสิ่งแวดล้อมไม่ได้แบ่งตัวเองตามอำนาจหน้าที่ของหน่วยงาน กากอุตสาหกรรมจากโรงงานหนึ่งอาจถูกขนส่งผ่านหลายจังหวัดก่อนจะไปถึงสถานที่กำจัด น้ำเสียจากโรงงานอาจไหลผ่านคลองหลายสายก่อนลงแม่น้ำ สารปนเปื้อนจากเหมืองในต่างประเทศอาจเดินทางข้ามพรมแดนเข้ามาในประเทศไทย ขณะที่ฝุ่น PM2.5 อาจเกิดจากหลายแหล่งกำเนิดทั้งในและนอกประเทศ
เมื่อปัญหาซับซ้อนขนาดนี้ การมีหน่วยงานหลายแห่งจึงไม่ได้รับประกันว่าจะมีใครสักคนรับผิดชอบปัญหาตั้งแต่ต้นจนจบ
นี่อาจเป็นหนึ่งในคำอธิบายว่าเหตุใดประชาชนจึงเห็นภาพเจ้าหน้าที่ลงพื้นที่ตรวจสอบหลังเกิดเหตุอยู่บ่อยครั้ง แต่ยังไม่เห็นการแก้ไขปัญหาที่ทำให้มลพิษหมดไปอย่างแท้จริง
ทำไมประชาชนต้องร้องเรียนถึงลงมือแก้
อย่างไรก็ตาม แม้รัฐบาลจะแสดงถึงความพยายามดำเนินการกับปัญหาเหล่านี้อยู่บ้าง อย่างเมื่อวันที่ 2 พ.ย. 2569 กระทรวงอุตสาหกรรมประกาศระงับการออกใบอนุญาตใหม่สำหรับโรงงานประเภท 105 และ 106 พร้อมสั่งตรวจสอบโรงงานที่ขึ้นทะเบียนไว้ 3,049 แห่งทั่วประเทศ ภายในระยะเวลา 1 ปี
ต่อมาในวันที่ 4 พ.ย. กระทรวงอุตสาหกรรมตรวจสอบโรงงานในช่วงสองวันแรกครอบคลุม 171 แห่ง และกำลังพิจารณาใช้มาตรการด้านการป้องกันและปราบปรามการฟอกเงินกับเครือข่ายที่เกี่ยวข้องกับการทิ้งกากอุตสาหกรรมผิดกฎหมาย
แต่คำถามของประชาชนก็คือ การตรวจเข้มอย่างต่อเนื่องควรเป็นสิ่งที่หน่วยงานเหล่านี้ควรดำเนินการตามวาระปกติใช่หรือไม่ และควรนำผลการตรวจสอบออกมาอธิบายกับสังคมว่าเกิดอะไรขึ้น ไม่ใช่มีเพียงจำนวนโรงงานที่ตรวจ จำนวนคำสั่งที่ออก หรือจำนวนคณะกรรมการที่ตั้งขึ้น
ประชาชนต้องได้รับคำตอบว่า โรงงานที่ฝ่าฝืนกฎหมายถูกดำเนินคดีถึงที่สุดหรือไม่ กากอุตสาหกรรมที่ตรวจพบถูกนำไปจัดการอย่างถูกต้องแล้วหรือยัง แหล่งน้ำและพื้นที่เกษตรที่ปนเปื้อนได้รับการฟื้นฟูหรือไม่ และผู้ได้รับผลกระทบได้รับการเยียวยาอย่างไร
ที่สำคัญ ต้องมีระบบเปิดเผยข้อมูลคุณภาพน้ำ ดิน และอากาศให้ประชาชนเข้าถึงได้อย่างต่อเนื่อง พร้อมกำหนดหน่วยงานเจ้าภาพที่มีอำนาจประสานงานและรับผิดชอบต่อผลลัพธ์อย่างชัดเจน
เพราะการแก้ปัญหามลพิษไม่ควรเริ่มต้นเมื่อแม่น้ำเปลี่ยนสี ไม่ควรรอให้ชาวบ้านได้กลิ่นเหม็นก่อนจึงตรวจโรงงาน และไม่ควรรอให้เกิดน้ำท่วมแล้วกากอุตสาหกรรมหลุดออกมาจึงค่อยหาทางป้องกัน
ประเทศไทยไม่ได้ขาดคนมีอำนาจ ไม่ได้ขาดกฎหมาย และไม่ได้ขาดหน่วยงาน แต่สิ่งที่ประชาชนยังต้องการเห็นคือระบบที่ทำให้ผู้มีอำนาจต้องรับผิดชอบต่อผลลัพธ์อย่างจริงจัง
เพราะสุดท้ายแล้ว ประชาชนไม่ได้ต้องการเห็นผู้ใหญ่บ้านลงพื้นที่ ผู้ว่าราชการจังหวัดเรียกประชุม รัฐมนตรีสั่งการ หรือรัฐบาลตั้งคณะกรรมการเพิ่มขึ้นอีกหนึ่งชุด
พวกเขาต้องการกลไกที่รักษาแม่น้ำให้สะอาด น้ำประปาปลอดภัย มีอากาศที่หายใจได้ปกติ พื้นที่เกษตรที่ไม่ต้องหวาดระแวงสารพิษ และชีวิตที่ไม่ต้องคอยลุ้นว่า วันพรุ่งนี้มลพิษจะเดินทางมาถึงหน้าบ้านเมื่อไร
หากรัฐยังไม่สามารถทำให้ประชาชนมั่นใจได้ว่า สิ่งแวดล้อมรอบตัวปลอดภัย คำถามที่ประเทศไทยต้องตอบจึงไม่ใช่แค่ “ใครเป็นผู้ก่อมลพิษ” แต่ต้องตอบด้วยว่า “ใครรับผิดชอบเมื่อรัฐปล่อยให้ปัญหาเกิดขึ้นซ้ำแล้วซ้ำเล่า”
อ้างอิง:
• MRC Steps Up Regional Action as Monitoring Highlights Localised Arsenic Concerns , Mekong River Commission (MRC)
• รายงานตรวจพบแบตเตอรี่ลิเธียมและกากอุตสาหกรรมในโกดัง 5 แห่ง อำเภอบางปะกง , ช่อง 8
• Industry Ministry to inspect 1,500 waste factories from November 2 , The Nation
• Thai customs reports 9,670 tonnes of imported waste seized in 11 months , The Nation
• Chonburi waste dump tests detect high concentrations of toxic metals , Pattaya Mail
• Thailand halts new waste plant licences, orders 3,049 inspections , The Nation
• Thailand intensifies industrial waste crackdown and considers asset seizures , The Nation
• คพ.เผยผลตรวจห้วยตะเข้ พบสารหนู-ตะกั่วเกินมาตรฐาน , Thai PBS
• Prachin Buri officials investigate oil contamination near flooded factories , Pattaya Mail
• PM2.5 and Sustainable Solutions under the Open Government Partnership , สำนักงานคณะกรรมการพัฒนาระบบราชการ
• ประกาศกระทรวงพาณิชย์ เรื่อง ให้ขยะอิเล็กทรอนิกส์เป็นสินค้าที่ต้องห้ามนำเข้า , กรมการค้าต่างประเทศ
• รายงานสถานการณ์คุณภาพน้ำและตะกอนแม่น้ำกก จังหวัดเชียงราย , สำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม
