อาจารย์ ม.แม่ฟ้าหลวง เขียนจดหมายเปิดผนึกถึง “ยศชนัน” แก้ปัญหาแม่น้ำภาคเหนือเปื้อนโลหะหนักด่วน กระทบนาข้าวแสนไร่ ผักผลไม้ 24 ชนิดเสี่ยงอันตราย
ดร.สืบสกุล กิจนุกร อาจารย์ประจำสำนักวิชานวัตกรรมสังคม มหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง สาขาวิชาการพัฒนาระหว่างประเทศ โพสต์ข้อความผ่านเพจ Kidnukorn Suebsakun เป็นจดหมายเปิดผนึกถึง ศ.ยศชนัน วงศ์สวัสดิ์ รองนายกฯ และรมว.การอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (อว.) และคณะ ระหว่างมาราชการที่ จ.เชียงราย ระหว่างวันที่ 14-15 พ.ย. 2569
ดร.สืบสกุล กิจนุกร อาจารย์ประจำสำนักวิชานวัตกรรมสังคม มหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง สาขาวิชาการพัฒนาระหว่างประเทศ ภาพ: Kidnukorn Suebsakun
เรื่อง ปัญหาแม่น้ำกก สาย รวก โขง ปนเปื้อนและผลกระทบในภาคเกษตร
ตามที่เกิดปัญหาแม่น้ำกก สาย รวก โขง ปนเปื้อนสารโลหะหนักสะสม อันเนื่องมาจากเหมืองแร่ในประเทศเมียนมา และเกิดผลกระทบเป็นวงกว้างต่อภาคการเกษตรของประเทศไทย ปัญหานี้กำลังสั่นคลอนความมั่นคงทางอาหารของประเทศไทย ในการนี้ผมจึงมีข้อเท็จจริงและข้อเสนอแนะเรียนรัฐมนตรีทั้งสามท่าน เพื่อประกอบการพิจารณา ดังนี้
สถานการณ์ผลกระทบแม่น้ำปนเปื้อนในภาคเกษตร
1. ผักและผลไม้ 24 ชนินด อ.แม่อาย จ.เชียงใหม่ ปนเปื้อนสารโลหะหนัก ตั้งแต่เดือน ธ.ค. 2568 จนถึงปัจจุบัน สำนักงานเกษตรแม่อายและศูนย์วิจัยและพัฒนการเกษตรแม่อาย จ.เชียงใหม่ ส่งตัวอย่างผลผลิตการเกษตรในตำบลท่าตอนและตำบลแม่อาย จ.เชียงใหม่ ที่เกษตรกรเพาะปลูกในที่ดินริมแม่น้ำกกที่มีประวัติน้ำกกท่วมเป็นประจำพบว่า มีพืชผักและผลไม้จำนวน 24 ชนิด
ได้แก่ แตงกวา มะเขือเปราะ บวบ มะม่วง กระเทียม ถั่วฝักยาว มันเทศญี่ปุ่น เสาวรส เอบิว ข่า ข้าวโพดหวาน พริกขี้หนูผลใหญ่ ดอกหอม กะหล่ำดอก กะหล่ำปลี แตงร้าน มะละกอ สัปปะรด มะเขือม่วง ส้มสายน้ำผึ้ง มะเขือยาว ผักกาดเขียวปลี และถั่วพุ่ม มีสารหนู ตะกั่ว และแคดเมียม เกินค่ามาตรฐานความปลอดภัยในการบริโภค โดยผลผลิตทั้งหมดถูกจำหน่ายและบริโภคในท้องถิ่น ในประเทศ และต่างประเทศ เช่น มาเลเซีย สิงคโปร์ และญี่ปุ่น
2. เกษตรกรใช้แม่น้ำปนเปื้อนทำนาข้าว 1 แสนไร่ ในลุ่มแม่น้ำกก สาย และรวก กรมชลประทานเป็นผู้จัดสรรน้ำให้เกษตรกรใช้ในการทำนาปีและนาปรังเนื้อที่ 1 แสนไร่ โดยในลุ่มแม่น้ำกกมีพื้นที่นาข้าว 58,723 ไร่ ครอบคลุม 3 อำเภอ (เมือง เวียงชัย เวียงเชียงรุ้ง) 9 ตำบล (ริมกก บ้านดู่ นางแล แม่ข้าวต้ม เวียงเหนือ เวียงชัย เมืองชุม ทุ่งก่อ และดงมหาวัน)
ลุ่มแม่น้ำสายและแม่น้ำรวกมีพื้นที่นาข้าว 60,500 ไร่ ครอบคลุมอำเภอแม่สาย 5 ตำบล (โป่งผา แม่สาย เวียงพางคำ ศรีเมืองชุม เกาะช้าง เกษตรกรกำลังกังวลใจเป็นอย่างมากว่าพวกเขาจะยังสามารถใช้น้ำกกสายและรวกในการทำนาปรังที่จะเริ่มต้นขึ้นในเดือนธนวาคมที่จะถึงนี้หรือไม่
3. ดินเพาะปลูกและข้าวนาปรังปนเปื้อน กรมชลประทานตรวจดินเพาะปลูกและเมล็ดข้าวในนาปรังเนื้อที่ 1 แสนไร่ ประจำฤดูกาลผลิต 2568/2569 ที่ปลูกเดือน ธ.ค. 2568 เก็บเกี่ยวเดือน พ.ค. 2569 พบว่าในดินเพาะปลูกและเมล็ดข้าวมีสารหนูและตะกั่วเกินค่ามาตรฐานความปลอดภัยในการบริโภค
โดยในนาข้าวลุ่มแม่น้ำกกมีสารหนูในเมล็ดข้าว จำนวน 7 จุดจาก 20 จุด มีสารตะกั่วในเมล็ดข้าว จำนวน 1 จุด ส่วนในนาข้าวลุ่มแม่น้ำสายและแม่น้ำรวก มีสารหนูในแปลงดินของเกษตรกรเกินค่ามาตรฐานจำนวน 11 จุด จาก 20 จุด มีสารหนูในเมล็ดข้าว จำนวน 16 จุด จาก 20 จุด และมีสารตะกั่วจำนวน 1 จุด
4. เกษตรกรถูกกดราคาและระงับการปลูก จากปัญหาแม่น้ำปนเปื้อนที่เกษตรกรต้องใช้น้ำเพื่อการเพาะปลูก ส่งผลกระทบด้านลบต่อการเกษตรมากขึ้น มีรายงานจากกลุ่มเกษตรกรในหลายพื้นที่ถูกพ่อค้ากดราคาสินค้า เนื่องจากกลัวปัญหาผลผลิตปนเปื้อนสารโหละหนัก
นอกจากนี้ เกษตรกรในหลายพื้นที่ยังถูกระงับการปลูกพืชเศรษฐกิจส่งออกอีกด้วย ยกตัวอย่างเช่น ข้าวโพดหวานและกระเจี๊ยบเขียวเป็นต้น
5. ผู้บริโภคเสี่ยงรับเอาสารโลหะหนักจากอาหารปนเปื้อน สืบเนื่องจากผลการตรวจสอบการปนเปื้อนในผลผลิตออกมาล่าช้าเกินกำหนดระยะเวลาการเก็บเกี่ยว และขาดข้อมูลแสดงแหล่งกำเนิดสินค้า ส่งผลให้ผู้บริโภคขาดข้อมูลประกอบการตัดสินใจในการเลือกซื้อสินค้า และมีความเสี่ยงบริโภคสินค้าเกษตรที่ปนเปื้อนสารโลหะหนักสะสมในร่างกายในท้ายที่สุด
6. กรมอนามัยออกคำเตือนการบริโภคปลา กรมอนามัย กระทรวงสาธารณสุขออกคำเตือนให้ประชาชนในลุ่มแม่น้ำกกและแม่น้ำโขงงดการบริโภคเครื่องในปลา เนื่องจากตรวจพบสารโลหะหนักสะสมปริมาณมาก งดบริโภคสัตว์หน้าดินในแม่น้ำ เช่นกุ้งและหอย เนื่องจากเสี่ยงสะสมสารโลหะหนักจากตะกอนดินที่ปนเปื้อน รวมถึงงดบริโภคปลาซ้ำชนิดเป็นระยะเวลาติดต่อกัน เพื่อหลีกเลี่ยงการสะสมสารโลหะหนักจาการบริโภคสัตว์น้ำในแม่น้ำที่ปนเปื้อน
7. จ.เชียงราย ยกระดับเฝ้าระวังคุณภาพแม่น้ำสาย เมื่อวันที่ 25 ก.ย. 2569 จ.เชียงรายได้ออกประกาศให้ประชาชนงดใช้แม่น้ำสายในการอุปโภคและบริโภคโดยตรง ไม่ว่าจะเป็นการปรุงอาหาร ผลิตน้ำแข็ง น้ำดื่ม ล้างผัก จับสัตว์น้ำ ตลอดจนเลี่ยงใช้แม่น้ำสายอันอาจทำให้สารโลหะหนักเข้าสู่ร่างกาย ซึ่งย่อมรวมถึงการใช้น้ำในการเพาะปลูกด้วย
จุดอ่อนของกระทรวงเกษตรและสหกรณ์
จากสถานการณ์ผลกระทบแม่น้ำปนเปื้อนข้ามพรมแดนที่เกิดขึ้นกับภาคการเกษตรในลุ่มแม่น้ำกก สาย รวก โขง กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ซึ่งเป็นหน่วยงานหลักที่มีอำนาจหน้าที่ในการแก้ไขปัญหาดโดยตรง กลับมีจุดอ่อนที่ต้องปรับปรุงเป็นการด่วนที่สุด ดังนี้
1. กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ขาด 5 นโยบายและแผนทำงาน ดังนี้ 1) การตรวจสอบและเฝ้าระวังการปนเปื้อนในภาคเกษตร (ดินเพาะปลูก น้ำการเกษตร ผลผลิต และสัตว์น้ำ) 2) การเยียวยาชดเชยเกษตรกรผู้ได้รับผลกระทบ 3) การฟื้นฟูดินปนเปื้อน 4) การจัดหาแหล่งน้ำทดแทนแม่น้ำปนเปื้อน 5) การจัดสรรงบประมาณดำเนินการ
2. หน่วยงานในสังกัดทำงานแบบไร้เป้าหมายที่ชัดเจน สืบเนื่องจากการขาดนโยบายและแผนการทำงานจากกระทรวง ส่งผลให้การตรวจหน่วยงานระดับกรม ได้แก่ กรมพัฒนาที่ดิน กรมชลประทาน และกรมวิชาการเกษตร ที่มีภารกิจตรวจสอบและเฝ้าระวังการปนเปื้อนในน้ำการเกษตร ดินเพาะปลูก และผลผลิต
ยังขาดเป้าหมายที่ชัดจนว่าต้องการตรวจสอบการปนเปื้อนเพื่อให้เกิดการปรับปรุง เปลี่ยนแปลง และแก้ไขปัญหาผลกระทบในภาคเกษตรอย่างไร รวมถึงขาดการบูรณาการทำงานร่วมกันระหว่างหน่วยงานระดับกรมและเจ้าหน้าที่ในระดับปฏิบัติประจำพื้นที่
3. ขาดศูนย์ตรวจสารโลหะหนักประจำจังหวัด การตรวจตัวอย่างดินเพาะปลูก น้ำการเกษตร ผลผลิตการเกษตร ต้องส่งไปยังห้องปฏิบัติการทางวิทยาศาสตร์ที่ผ่านการรับรองมาตรฐานในส่วนกลางทั้งหมด ใช้ระยะเวลายาวนาน 1 – 2 เดือน และต้องผ่านการเห็นชอบจากอธิบดีผู้รับผิดชอบก่อนที่หน่วยงานระดับจังหวัดจะได้รับข้อมูลยืนยันผลการตรวจ
ส่งผลให้หน่วยงานตัดสินใจระดับจังหวัดได้รับข้อมูลย้อนหลัง และเกษตรกรก็ทำการเก็บเกี่ยวผลผลิตการเกษตรจำหน่ายผลผลิตออกสู่ท้องตลาดไปแล้ว
4. ขาดการบูรณาการข้อมูลผลการตรวจระหว่างหน่วยงาน เนื่องจากมีหลายหน่วยงานในกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ที่ทำการตรวจสอบและเฝ้าระวังการเปนเปื้อน แต่ยังขาดการส่งต่อและเชื่อมโยงข้อมูลระหว่างกัน จึงทำให้งานมีความซ้ำซ้อนและขาดเอกภาพ
5. ขาดการเปิดเผยข้อมูลต่อประชาชาชนอย่างโปร่งใส ผลการตรวจเฝ้าระวังของหน่วยงานมักถูกจัดชั้นความลับเอาไว้เฉพาะหน่วยงานที่เกี่ยวข้องเท่านั้น แต่ขาดการเปิดเผยข้อมูลให้ประชาชนรับทราบและเข้าใจอย่างตรงไปตรงมา ส่งผลให้ประชาชนขาดความเชื่อมั่นในการทำงานของหน่วยงาน
6. เจ้าหน้าที่ระดับปฎิบัติงานขาดงบประมาณดำเนินการ ในทุกเดือนเจ้าหน้าที่ของกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ต้องเก็บตัวอย่างผลผลิตการเกษตรส่งตรวจ โดยได้รับงบประมาณสนับสนุนการตรวจจากศูนย์วิทยาศาสตร์การแพทย์ที่1/1 กระทรวงสาธารณสุข แต่เนื่องจากกระทรวงเกษตรขาดงบประมาณดำเนินการโดยตรง
ส่งผลให้เจ้าหน้าที่ในพื้นที่ต้องแบกรับภาระค่าใช้จ่ายในการเก็บตัวอย่างเอง มีรายงานจากเจ้าหน้าที่ว่า ค่าเดินทางไปเก็บตัวอย่าง และขอซื้อผลผลิตส่งตรวจก็ต้องใช้เงินส่วนตัวของเจ้าหน้าที่
ข้อเสนอแนะ
จากสถานการณ์ผลกระทบและจุดอ่อนของกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ ผมมีข้อเสนอแนะเพื่อเป็นทางออก ดังนี้
1. จัดตั้งคณะกรรมการร่วมระดับชาติ กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ต้องจัดตั้งกลไกระดับชาติขึ้นมา โดยคำนึงถึงการมีส่วนร่วมจากภาครัฐ วิชาการ ประชาสังคมในพื้นที่ กลุ่มเกษตรเกษตร และองค์กรผู้บริโภค เพื่อเป็นหน่วยงานกลางกำหนดนโยบายและแผนงานแก้ไขัญหาผลกระทบสารโลหะหนักปนเปื้อนในภาคเกษตร
2. จัดทำนโยบายและแผนการแก้ไขปัญหาที่ครอบคลุม 5 ด้าน 5 ปี และบูรณาการทุกหน่วยงาน ได้แก่ 1) การตรวจสอบและเฝ้าระวังการปนเปื้อนในภาคเกษตร (ดินเพาะปลูก น้ำการเกษตร ผลผลิต และสัตว์น้ำ) 2) การเยียวยาชดเชยเกษตรกรผู้ได้รับผลกระทบ 3) การฟื้นฟูดินปนเปื้อน 4) การจัดหาแหล่งน้ำการเกษตรทดแทนแม่น้ำปนเปื้อน
5) การจัดสรรงบประมาณ โดยต้องบูรณาการทุกหน่วยงานของกระทรวงเกษตรเข้าด้วยกัน แลต้องจัดทำนโยบายและแผนดำเนินการเป็นเวลาอย่างน้อย 5 ปี เพื่อให้สอดคล้องกับระยะการตรวจสอบและเฝ้าระวังสุขภาพของกระทรวงสาธารณสุข
3. จัดทำแผนที่ความเสี่ยงพื้นที่เกษตรปนเปื้อนและปลอดภัย เป็นเครื่องมือเชิงพื้นที่ที่ใช้ระบบสารสนเทศภูมิศาสตร์ (GIS) ร่วมกับข้อมูลการตรวจวิเคราะห์ทางห้องปฏิบัติการ โดยเริ่มต้นจากการสำรวจและจำแนกเขตการใช้ประโยชน์บนพื้นฐานประสบการณ์น้ำท่วมและปฏิทินการผลิต ผนวกเข้ากับผลการตรวจระดับการปนเปื้อน แบ่งออกเป็นโซนสีเขียว สีเหลือง และสีแดงอันจะนำไปสู่การรับรองพื้นที่ว่าปลอดภัย เฝ้าระวัง หรือปนเปื้อนและเข้าสู่ระยะของการฟื้นฟูดิน
4. จัดหาแหล่งน้ำสำรองการเกษตร เกษตรกรมีความจำเป็นต้องใช้น้ำในการเกษตรทดแทนการใช้แม่น้ำปนเปื้อน ดังนั้นกระทรวงเกษตรและสหกรณ์จึงมีความจำเป็นต้องจัดหาแหล่งน้ำแห่งใหม่ให้กับเกษตรกรใช้ทั้งในระยะสั้นสำหรับการปลูกข้าวนาปรังเนื้อที่ 1 แสนไร่ในลุ่มแม่น้ำกกและแม่น้ำสาย นอกจากนี้ต้องจัดหาแหล่งน้ำสำรอง ด้วยการส่งเสริมการใช้ประโยชน์จากน้ำบาดาลสูบด้วยพลังงานแสงอาทิตย์ และเร่งรัดการสร้างอ่างเก็บน้ำในพื้นที่
5. การเผยแพร่ข้อมูลข่าวสารให้กับเกษตรกรและผู้บริโภค กระทรวงต้องมีระบบข้อมูลกลางที่ประชาชนทั้งที่เป็นเกษตรกระและผู้บริโภคสามารถเข้าถึงข้อมูลข่าวสารโดยง่ายและมีความโปร่งใส โดยเฉพาะผลการตรวจดินสารปนเปื้อนในดินเพาะปลูก น้ำการเกษตร ผลผลิตการเกษตร และสัตว์น้ำ
6. จัดตั้งศูนย์ตรวจสารโลหะหนักประจำจังหวัดเชียงรายและเชียงใหม่ ศูนย์ตรวจสารโลหะหนักในดินเพาะปลูก น้ำการเกษตร และสัตว์น้ำ มีความจำเป็นในการตรวจสอบและเฝ้าระวังการปนเปื้อนในห่วงโซ่อาหาร เพื่อลดระยะเวลาการตรวจ เพื่อให้หน่วยงานที่เกี่ยวข้องมีข้อมูลทันท่วงที และเพื่อให้เกษตกรและผู้บริโภคเข้าถึงข้อมูลประกอบการตัดสินใจ
ผมหวังว่าจดหมายเปิดผนึกฉบับนี้จะถึงมือรองนายกรัฐมนตรีผู้รับผิดชอบภาคเหนือ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ และรัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ ไม่ทางใดก็ทางหนึ่ง และขอให้ท่านพิจารณา เพื่อเป็นประโยชน์ต่อการปกป้องห่วงโซ่สินค้าเกษตร ห่วงโซ่อาหาร อันเป็นหัวใจสำคัญของความมั่นคงทางอาหารของประเทศไทย
จดหมายเปิดผนึกฉบับนี้เรียนถึง นายยศชนัน วงศ์สวัสดิ์ รองนายกฯ นายสุริยะ จึงรุ่งเรืองกิจ รมว.เกษตรและสหกรณ์ และน.ส.ปิยะรัฐชย์ ติยะไพรัช รมช.เกษตรและสหกรณ์
