ชาวอำเภอแม่สาย จ.เชียงราย เดือดร้อนหนักพบสารหนูปนเปื้อนเกินมาตรฐานสูงสุด 28 เท่า ไม่สามารถนำมาผลิตน้ำประปาได้เต็มกำลัง
ชาวอำเภอแม่สาย จ.เชียงราย เผชิญปัญหามลพิษในแม่น้ำสายอย่างต่อเนื่อง หลังสภาพน้ำเปลี่ยนเป็นสีน้ำตาลแดง ขุ่นเข้ม และมีปริมาณลดลง ขณะที่ผลตรวจของสำนักงานสิ่งแวดล้อมและควบคุมมลพิษที่ 1 (เชียงใหม่) กรมควบคุมมลพิษ พบการปนเปื้อนสารหนูสูงกว่าค่ามาตรฐานอย่างมาก สร้างความกังวลต่อความปลอดภัยของแหล่งน้ำและวิถีชีวิตประชาชนริมแม่น้ำ
ข้อมูลจากการลงพื้นที่ของผู้ว่าฯ เชียงรายและหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง เมื่อวันที่ 6 พ.ย. 2569 บริเวณชุมชนหัวฝาย อ.แม่สาย พบว่าน้ำในแม่น้ำสายมีสีน้ำตาลแดง ค่อนข้างขุ่น และมีปริมาณน้ำน้อย ผลทดสอบเบื้องต้นด้วยชุดตรวจสารหนู (Test Kit) พบสารหนู 0.25 มิลลิกรัมต่อลิตร ขณะที่เกณฑ์มาตรฐานอยู่ที่ไม่เกิน 0.01 มิลลิกรัมต่อลิตร หรือสูงกว่าเกณฑ์ถึง 25 เท่า
อย่างไรก็ตาม หากย้อนดูข้อมูลการตรวจวัดตั้งแต่เดือน ส.ค.ที่ผ่านมา พบว่าระดับสารหนูในแม่น้ำสายเคยสูงกว่ามาตรฐานสูงสุดประมาณ 28 เท่า แม้ในเดือน ก.ย.ระดับจะลดลงมาอยู่ที่ 0.012–0.017 มิลลิกรัมต่อลิตร แต่ยังเกินเกณฑ์มาตรฐาน และแม่น้ำสายเป็นแหล่งน้ำที่ตรวจพบสารหนูเกินมาตรฐานทุกครั้งจากจุดตรวจทั้ง 3 แห่งที่มีการติดตาม
น้ำขุ่นจัดกระทบการผลิตน้ำประปา
ผลกระทบไม่ได้หยุดอยู่แค่คุณภาพน้ำในแม่น้ำ เพราะเมื่อวันที่ 5 พ.ย. การประปาส่วนภูมิภาค สาขาแม่สาย ตรวจพบสารปนเปื้อนในน้ำดิบสูงผิดปกติ ประกอบกับความขุ่นของน้ำที่เพิ่มขึ้น จนต้องลดกำลังการผลิตและจ่ายน้ำประปาในพื้นที่ ต.แม่สายและ ต.เวียงพางคำ รวม 14 หมู่บ้าน เหลือประมาณร้อยละ 60 ของกำลังจ่ายตามปกติ
นายคมสัน สันมา ผู้จัดการการประปาส่วนภูมิภาค (กปภ.) สาขาแม่สาย ให้ข้อมูลว่า น้ำดิบที่สูบจากแม่น้ำสายมีค่าความขุ่นสูงถึง 14,000 NTU ซึ่งสูงกว่าระดับความขุ่นในช่วงน้ำหลากตามปกติที่ 3,000–6,000 NTU มาก ทำให้ระบบผลิตน้ำประปารองรับน้ำดิบได้ไม่เต็มกำลัง กปภ. จึงต้องลดการผลิตและจ่ายน้ำให้ประชาชนในพื้นที่ตำบลแม่สายและตำบลเวียงพางคำ รวม 14 หมู่บ้าน เหลือประมาณ 60%
ต่อมาเมื่อวันที่ 6 พ.ย. จังหวัดเชียงรายรายงานว่าสามารถเพิ่มกำลังการผลิตและจ่ายน้ำประปาได้ประมาณร้อยละ 80 แต่สถานการณ์ยังต้องเฝ้าระวังอย่างใกล้ชิด เนื่องจากคุณภาพน้ำดิบเปลี่ยนแปลงรวดเร็ว ทั้งความขุ่นและระดับสารปนเปื้อน ทำให้หน่วยงานต้องเพิ่มความถี่ในการตรวจสอบและประเมินประสิทธิภาพระบบกรองน้ำ
สาเหตุที่เจ้าหน้าที่คาดการณ์ในเบื้องต้น คือฝนที่ตกบริเวณต้นน้ำในช่วง 1–2 วันก่อนหน้า อาจชะล้างโลหะหนักและสารปนเปื้อนที่สะสมอยู่ตามหน้าดินและตะกอนลงสู่ลำน้ำ ประกอบกับปริมาณน้ำในแม่น้ำที่ลดลง ทำให้ความเข้มข้นของสารปนเปื้อนเพิ่มสูงขึ้น
ประเด็นนี้สะท้อนว่า ปัญหาไม่ได้มีเพียงการตรวจพบสารพิษในน้ำ แต่ยังเกี่ยวข้องกับมลพิษที่อาจสะสมอยู่ในพื้นที่ต้นน้ำและตะกอน ซึ่งสามารถถูกชะล้างกลับลงสู่แม่น้ำได้เมื่อเกิดฝนตกหรือมีการเปลี่ยนแปลงของสภาพน้ำ
ชาวบ้านหวั่นสารพิษตกค้างในดิน น้ำบาดาล และพืชผล
ความกังวลสำคัญของประชาชนในพื้นที่ คือผลกระทบที่อาจขยายจากแม่น้ำไปสู่พื้นที่เกษตรกรรม โดยชาวบ้านสะท้อนว่า พื้นที่เพาะปลูกหลายแห่งยังต้องพึ่งพาน้ำจากแม่น้ำสาย ครอบคลุมพื้นที่เกษตรกรรมถึง 5 ตำบล ขณะที่บางครัวเรือนยังเก็บหอยและผักจากพื้นที่ธรรมชาติมาบริโภคหรือจำหน่าย
ชาวบ้านยังตั้งข้อสงสัยว่า สารปนเปื้อนอาจซึมลงสู่ชั้นดินและน้ำบาดาล โดยมีเกษตรกรผู้ปลูกกระเทียมรายหนึ่งระบุว่า แปลงเพาะปลูกอยู่ห่างจากแม่น้ำสายไม่ถึง 50 เมตร แม้ไม่ได้ใช้น้ำจากแม่น้ำโดยตรง แต่ยังไม่มั่นใจว่าน้ำบาดาลที่สูบขึ้นมารดพืชจะปลอดภัยหรือไม่
ขณะที่เกษตรกรอีกรายซึ่งมีพื้นที่เพาะปลูกห่างจากแม่น้ำประมาณ 200 เมตร แสดงความกังวลว่าสารปนเปื้อนอาจเข้าสู่ผลผลิตทางการเกษตร ซึ่งหากเกิดขึ้นจริงย่อมกระทบทั้งรายได้ของเกษตรกรและความเชื่อมั่นของผู้บริโภค
สารหนูไม่ใช่เรื่องเล็กหากเข้าสู่ห่วงโซ่อาหาร
องค์การอนามัยโลก (WHO) ระบุว่า สารหนูในรูปสารอนินทรีย์เป็นสารพิษที่มีความเป็นอันตรายสูง การได้รับสารหนูจากน้ำดื่มและอาหารที่ปนเปื้อนเป็นเวลานานอาจนำไปสู่ปัญหาสุขภาพ เช่น ความผิดปกติของผิวหนัง โรคหัวใจและหลอดเลือด และมะเร็งบางชนิด
โดยเฉพาะพื้นที่ที่ใช้น้ำปนเปื้อนเพื่อการเกษตร เพราะสารหนูอาจเข้าสู่พืชอาหารผ่านน้ำและดินได้ WHO จึงให้ความสำคัญกับการจัดหาน้ำสะอาดสำหรับดื่ม ทำอาหาร และใช้ในการเพาะปลูก เพื่อลดการสัมผัสสารปนเปื้อนของประชาชน
สำหรับกรณีแม่สาย สิ่งที่ต้องเร่งตรวจสอบจึงไม่ใช่เพียงคุณภาพน้ำในแม่น้ำสาย แต่ต้องครอบคลุมถึงน้ำประปาที่ผลิตและจ่ายให้ประชาชน น้ำบาดาลในพื้นที่เสี่ยง ตะกอนดินริมแม่น้ำ และผลผลิตทางการเกษตรที่ใช้น้ำจากลำน้ำสายด้วย
มลพิษข้ามพรมแดนต้องแก้ตั้งแต่ต้นทาง
อีกประเด็นที่ไม่อาจมองข้าม คือความเชื่อมโยงกับกิจกรรมเหมืองแร่บริเวณต้นน้ำฝั่งเมียนมา โดยชาวบ้านในพื้นที่เชื่อมโยงปัญหาสารพิษตกค้างกับเหตุการณ์ดินโคลนถล่มเมื่อปี 2567 ซึ่งพัดพาตะกอนและสารปนเปื้อนจากพื้นที่เหมืองแร่เข้ามาทับถมในพื้นที่แม่สาย
วิกฤตแม่น้ำสายไม่ใช่เรื่องที่เพิ่งเกิดขึ้น แต่เกิดมาต่อเนื่องร่วมปี แต่ยังไม่ได้รับการแก้ไขโดยรัฐบาล โดยไม่มีคำตอบว่าใครจะต้องรับผิดชอบกับสารพิษที่ปนเปื้อนมาตามลำน้ำ และรัฐบาลจะเจรจาเพื่อแก้ปัยหานี้อย่างไร
อ้างอิง:
• วิกฤตแม่สายจมกองมลพิษ! ลำน้ำสายแดงเข้ม-ปนเปื้อนสารหนูพุ่งสูง 28 เท่า, PPTV HD36
• แม่สายจ่ายน้ำประปาได้ 80% แต่พบสารหนูในแม่น้ำสายสูงเกินมาตรฐาน 25 เท่า, Thai PBS
• เชียงรายเตือนงดใช้ “แม่น้ำสาย” พบสารหนูสูง 28 เท่า ตะกั่วเกิน 5 เท่า, Thai PBS
• Arsenic, World Health Organization
